Sociaal ondernemen met keramiek

In de werkplaats van Cor Unum steekt Bas Kosters in zijn felgele outfit schril af tegen alle witte keramiek om hem heen. De bekende kunstenaar en ontwerper is deze ochtend naar het keramisch atelier in het centrum van ‘s-Hertogenbosch gekomen om met de medewerkers van de stichting naar zijn ontwerpen te kijken.

Samen met Irene Driesen overlegt hij welke kleur glazuur hij op zijn keramische beren wil hebben. Als Driesen een aantal kleuren heeft gemaakt en in bakjes voor Kosters heeft klaargezet, zet hij zich achter een bureau in de werkplaats. Met een kwast in zijn hand laat hij zijn creativiteit de vrije loop.

Met een grote glimlach op haar gezicht slaat Lotte Landsheer het tafereel van een afstand gade. ‘Dit is een prachtig voorbeeld van wat we hier doen’, zegt de directeur van Cor Unum. Het keramisch atelier had vroeger de functie van een sociale werkvoorziening, maar gaat sinds vijftien jaar door het leven als een stichting waar verschillende groepen mensen bij elkaar komen. Mensen die moeten reïntegreren in de maatschappij, met een afstand tot de arbeidsmarkt, studenten van hogescholen, bekende kunstenaars en vrijwilligers. In de werkplaats en aangrenzende winkel komen passie en vakmanschap voor keramiek samen.

Landsheer: ‘Wij zeggen altijd: de mensen zijn het doel en het middel is de keramiek.’

Het vaste team bestaat uit zestien mensen, maar daaromheen bevindt zich een ‘community’, zoals Landsheer het noemt, van 71 personen. Samen ontwerpen en maken zij de meest uiteenlopende vazen, prachtige schalen en smaakvol servies, om maar wat te noemen. De producten staan niet alleen uitgestald in de eigen winkel, maar worden over de hele wereld verkocht, van Japan tot Dubai.

‘We zijn een stichting zonder overheidssubsidies. Dat vind ik best stoer’, zegt Landsheer. ‘Mijn streven is om alle medewerkers te kunnen betalen met het geld dat we verdienen met de verkoop van onze spullen, hier in onze eigen winkel, in het buitenland of op welke beurs dan ook.’

Dat Landsheer de trotse directeur is van Cor Unum is geen toeval. Ze nam het stokje over van haar vader Zweitse, die er in 1953 mee begon. Als keramist en vormgever aan de Gerrit Rietveld Academie werd hem destijds door de lokale politiek gevraagd of hij wilde nadenken hoe keramiek kon worden ingezet als middel voor sociale werkvoorziening in ‘s-Hertogenbosch.

Zo werd Cor Unum geboren, in een periode dat er vanuit de politiek behoefte was aan sociale werkplekken en Nederland nog een echt keramiekland was. Maar dat veranderde in de jaren tachtig, toen de productie van keramiek zich veelal naar lageloonlanden verplaatste. Landsheer: ‘Toen dachten we: als we concurrentie uit het buitenland krijgen, dan moeten we zorgen dat we onderscheidend blijven.’

Dus bedacht Cor Unum een plan: de sociale werkvoorziening zocht samenwerking met bekende ontwerpers van buitenaf. ‘Ons idee was: wij presenteren ons als een keramiekatelier dat alles kan. De ontwerpers mogen hun ideeën bij ons neerleggen en wij gaan het maken’, aldus Landsheer, die Cor Unum in 2009 een doorstart gaf. Ze maakte er een stichting van, toen steeds meer ambachtsafdelingen van de sociale werkvoorzieningen in Nederland werden gesloten.

‘Ik ben grootgebracht met Cor Unum en heb van huis uit meegekregen dat je om moet kijken naar elkaar en goed voor de ander moet zorgen’, aldus Landsheer. ‘Mijn doel is altijd geweest om hier een plek te creëren waar iedereen terecht kan en waar mensen zich kunnen ontwikkelen tot vakmensen op het gebied van keramiek.’

Dat komt mede door de manier van werken, meent Landsheer. Of zoals haar vader altijd zei: bij Cor Unum ontwerpen we naar de mogelijkheden van de mensen. Landsheer: ‘Daarmee bedoelde hij dat we de mensen in hun kracht willen zetten. Wij hebben altijd veel geïnvesteerd in het opleiden van mensen en zijn ervan overtuigd dat iedereen hier iets bijzonders kan betekenen.’

Niet voor niks heeft Landsheer het over sociaal en duurzaam ondernemen. ‘We willen het vakmanschap behouden en toekomst geven, we recyclen de spullen die overblijven. Dus de duurzaamheid zit ’m in de materialen die we gebruiken, maar ook in de mensen met wie we werken. We leiden ze op tot echte vakmensen. We ontwikkelen en geven het ambacht door.’

Een half uur nadat Kosters met de kwast aan de slag is gegaan, is de keramische beer voor een groot deel voorzien van allerlei kleuren. De kunstenaar en ontwerper komt eens in de zoveel tijd langs om zijn ideeën door te spreken. Verder durft hij zonder enige twijfel de rest van het productieproces aan de vakmensen van Cor Unum over te laten. Onder meer de uit Zuid-Amerika afkomstige Luis Valencia-Saez is bezig om het ontwerp uit de mal in de vorm van de beer te halen.

Kosters is zeker niet de enige kunstenaar of ontwerper die het atelier in ‘s-Hertogenbosch met enige regelmaat bezoekt. Gijs Bakker, Roderick Vos en Kiki van Eijk zijn andere grote namen voor wie Cor Unum keramische producten maakt. Daarnaast werkt Landsheer al vijftien jaar samen met de bekende sterrenkok Sergio Herman, die onlangs zijn nieuwe restaurant PrivéPrivée in Antwerpen opende. ‘Wij maken uniek servies voor hem.’

Over het antwoord op de vraag waarom al die verschillende soorten mensen zo goed met elkaar kunnen samenwerken bij Cor Unum, hoeft Landsheer niet lang na te denken. ‘Respect, dat is het toverwoord’, zegt ze. ‘We hebben respect voor elkaar en we oordelen niet als iemand bijvoorbeeld een beperking heeft. We kijken wat wel mogelijk is. Hoe we de mensen kunnen ontwikkelen tot ware ambachtslieden.’

Juist daarvan gaat het hart van Landsheer sneller kloppen: van de groei van de mensen op de werkvloer. ‘Het is een slechte ontwikkeling in Nederland dat de sociale werkvoorzieningen worden afgeknot. Ik weet niet beter dan dat er een plek moet zijn voor iedereen’, zegt ze. ‘Ik geniet elke dag van mijn team en de prachtige producten die we samen maken.’