‘Vrijheid is een veel breder begrip dan ik dacht’

De monden van Manon en Ella vallen open als Betsy een anekdote uit de oorlog vertelt over Tilburg net na de Bevrijding. ‘De geallieerden deelden chocola uit’, zegt ze. ‘Dat konden we haast niet geloven. Het voelde als zo’n enorm voorrecht en een geweldige traktatie dat we een stukje chocola kregen.’

Manon en Ella blijven even stil als ze het horen. Dan zegt Ella: ‘Voor mij is het kunnen eten van chocola de normaalste zaak van de wereld. Ik denk daar niet bij na en heb er nooit bij stilgestaan dat zoiets kleins als een stukje chocola ook een vorm van vrijheid kan zijn. Dat raakt me enorm.’

De anekdote van Betsy maakt duidelijk dat vrijheid een betrekkelijk begrip is, afhankelijk van de tijdgeest en periode waarin iemand geboren en opgegroeid is. Zeker wanneer de verschillen zo groot zijn en de één, Betsy, de oorlog heeft meegemaakt, en de andere twee, Manon en Ella, die gruwelijke tijd alleen kennen uit boeken, bladen en documentaires.

In de woning van Betsy staat vrijheid deze ochtend, in het weekend dat Tilburg viert dat de stad tachtig jaar geleden werd bevrijd, centraal. Bij de drie generaties uit dezelfde familie komen tijdens het gesprek aan de keukentafel verbazing, respect, ongeloof en bewondering allemaal voorbij. Vanuit verschillende perspectieven laten ze ieder hun licht schijnen op het begrip.

Waar Betsy meteen aan het stukje chocola en het einde van de oorlog denkt als het begrip vrijheid ter sprake komt, betekent vrijheid voor de 65 jaar jongere Ella iets heel anders. ‘Vrijheid staat voor mij voor iets veel groters. Vrijheid is voor mij dat ik de keuzes kan maken die ik wil maken, dat ik overal naartoe kan waar ik naartoe wil en dat ik een vrouw ben en in deze tijd alles kan doen wat ik wil.’

Haar moeder Manon snapt wat haar dochter zegt en herkent het zelf ook. ‘De vrijheid waar Betsy het over heeft, is voor ons zo vanzelfsprekend geworden dat we er nauwelijks nog bij stilstaan’, zegt ze. ‘Je denkt er vaker aan nu er meerdere oorlogen in de wereld woeden, maar nog steeds voelt het als iets wat ver weg gebeurt of waar je je maar moeilijk iets bij kunt voorstellen.’

Dat wordt anders als Betsy vertelt hoe ze tachtig jaar geleden op tweehonderd meter afstand van de plek waar het interview plaatsvindt, moest schuilen als het luchtalarm afging. ‘Ik kan me gewoon niet voorstellen dat zich dat hier allemaal heeft afgespeeld’, zegt Ella, terwijl ze naar buiten kijkt, waar de zon de wijk aan de rand van de stad een vrolijk aanzien geeft.

Aan de keukentafel is het alsof vrijheid soms een heel ruim begrip is en dan weer niet, afhankelijk van wie er aan het woord is. ‘Ik ben heel dankbaar dat wij in deze tijd groots kunnen denken als we het over vrijheid hebben’, zegt Manon. ‘Maar door dit gesprek besef ik dat vrijheid ook kan gaan over basisbehoeften, zoals eten, een dak boven je hoofd en niet in angst hoeven leven.’

Daar sluit Ella zich bij aan. Zij heeft het nog nooit meegemaakt dat haar basisbehoeften in de verdrukking kwamen. ‘Ergens voelt het als een enorme vrijheid dat ik me druk kan maken over de oorlog in Oekraïne. Als ik honger had geleden of er woedde een oorlog in Nederland, dan had ik het met mijn vrienden niet over andere problemen op de wereld gehad.’

Dat doet ze nu wel. Net zoals ze nadenkt over het feit dat er over pakweg twintig tot dertig jaar geen mensen meer leven die de oorlog in Nederland hebben meegemaakt. ‘Aan de ene kant is dat iets moois, omdat het wil zeggen dat we dan al ruim honderd jaar in vrijheid leven. Maar ik vind het ook een beetje gek. Wie gaat dan de verhalen over de oorlog vertellen?’

Daarom is het goed dat ze met zijn drieën bij elkaar zijn gekomen, benadrukt Betsy. ‘Omdat het verleden niet vergeten mag worden en ik aan jullie kan vertellen wat vrijheid voor mij is en dat het voor iedereen een andere betekenis kan hebben. Dat ontdek je alleen door met elkaar te praten en verhalen uit te wisselen.’

Op de vraag wat ze van elkaar hebben geleerd over vrijheid, zegt Betsy: ‘Vrijheid is een veel breder begrip dan ik dacht. Ik vind het heel prettig om te horen dat Ella en Manon vrijheid ervaren omdat ze kunnen doen wat ze willen en kunnen zijn wie ze willen zijn. Ja, zijn wie je wilt zijn, dat is ook een vorm van vrijheid, besef ik nu.’

Ella heeft gemerkt dat vrijheid ook iets heel kleins kan zijn. Ze noemt het stukje chocola waar Betsy over vertelde. ‘Ik vind dat een heel mooi en concreet voorbeeld’, zegt ze. En Manon: ‘Ik ben vooral dankbaar dat wij groots over vrijheid kunnen denken, terwijl we ons ook moeten realiseren dat vrijheid iets heel kleins kan zijn.’