Kamp Vught in de klas

De groep studenten van het Yonder, voorheen ROC Tilburg, wordt stil als ze halverwege de rondleiding bij het Kindermonument aankomen. Terwijl zij een plekje rond de bronzen gedenkplaten zoeken, wijst Ad Cornel, die de rond­leiding verzorgt, naar de 1.269 namen die erin staan gegraveerd.

‘We gaan terug naar 5 juni 1943’, zegt Cornel tegen de studenten, waarna hij begint te vertellen over een van de gruwelijkste gebeurtenissen in Kamp Vught. Op die dag wordt gemeld dat alle Joodse kinderen tot zestien jaar met de trein overgeplaatst worden naar een kinderkamp, waar zij het veel beter zullen hebben. Ze kunnen er spelen, naar de dokter en ze krijgen onderwijs.

Elk kind, zo vertelt de kampcommandant, mag zijn vader of moeder meenemen, zodat die kan zien hoe goed en fijn dat kamp is. ‘De gevangenen weten niet of ze het moeten geloven, er is hun al vaker van alles beloofd’, zegt Cornel, staand voor het monument. ‘Toch klampen ze zich vast aan het idee dat het dit keer wel waar is.’

Zo vertrekken op 6 en 7 juni 1943 treinen vol met Joodse kinderen en hun vader of moeder richting kamp Westerbork, op weg naar een beter bestaan. Althans, dat denken ze. Maar eenmaal in Drenthe aangekomen, blijkt er geen kinderkamp te zijn. Na de tussenstop in Westerbork worden de kinderen met één of beide ouders drie dagen en nachten in goederenwagons, dicht op elkaar gepakt, vervoerd. Ze krijgen geen eten en slechts vies water.

De trein heeft het Poolse Sobibór als eindbestemming, waar een vernietigingskamp is. Slechts een enkeling overleeft dat kamp, de meesten worden vergast. ‘De namen in de gedenkplaten zijn de namen van de kinderen die het niet hebben overleefd’, zegt Cornel. Achter de namen staat de leeftijd van de kinderen op het moment dat zij het kamp in Vught verlieten.

Als hij klaar is met zijn verhaal, blijven zijn jonge toehoorders van rond de twintig jaar verstijfd naar het Kindermonument kijken. De studenten van het Yonder behoren tot de ruim 30.000 jongeren vanaf tien jaar die met hun klas vanuit heel Nederland jaarlijks het voormalig kampterrein in Vught bezoeken. In 2024 ontving het museum bijna 98.000 bezoekers.

Kamp Vught ontwikkelde een speciaal lespakket voor de scholieren en studenten: Kamp Vught in de klas. In het lespakket zit onder andere een film over Kamp Vught – met Jeroen Krabbé als verteller – die de leerlingen eerst in de klas bekijken voordat ze een bezoek aan het voormalige kamp brengen. ‘We willen dat de kinderen voorbereid zijn, zodat ze een beetje weten wat ze kunnen verwachten’, zegt de 76-jarige Cornel. Zelf geeft hij al ruim 22 jaar rondleidingen in het voormalige concentratiekamp, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog in totaal ruim 32.000 gevangenen zaten. Dat waren voornamelijk Joden, maar ook politieke gevangenen, verzetsstrijders en gijzelaars (gezinsleden van mensen die werden gezocht, zodat zij zich zouden melden).

‘Ik doe dit omdat de Tweede Wereldoorlog mij altijd heeft gefascineerd en omdat ik het belangrijk vind dat het verhaal levend blijft’, zegt hij over de rondleidingen die hij gemiddeld drie keer per week geeft.

De ene keer doet de vrijwilliger zijn verhaal aan scholieren van groep 7, dan weer aan studenten van begin twintig. ‘Vooral de jonge kinderen springen van de hak op de tak met hun vragen. Aan mij de taak om alles in goede banen te leiden en hun vragen te beantwoorden’, zegt hij. ‘Ik verwacht niet dat ze na ongeveer een uur alles weten over Kamp Vught, maar vind het al winst als ze er thuis nog eens over praten of meer over willen weten.’

Dat is zeker het geval bij de negentienjarige Lotte Boekhoud. Zij is een van de Yonder-studenten die deze middag door Cornel worden rondgeleid over een deel van het voormalige concentratiekamp, dat vroeger 1 kilometer lang en 350 meter breed was. ‘Natuurlijk ken ik de verhalen uit de Tweede Wereldoorlog, maar als je dan op de plek bent waar het zich allemaal heeft afgespeeld, komt het echt hard binnen.’

Zelf is ze het meest onder de indruk van het crematorium, dat is gevestigd achter op het terrein. Hoewel Vught geen vernietigings­kamp was, maar een doorgangskamp en een kamp waar werd gewerkt om geld te verdienen voor de oorlogsindustrie, werden er ook 329 mannen gefusilleerd. Anderen – ruim 400 – overleden door ziekte of uitputting.

Staand voor de twee ovens vertelt Cornel dat de eerste gevangenen die in Kamp Vught stierven, werden begraven. ‘Maar al snel had de kampcommandant door dat dat niet de goede oplossing was’, zegt hij. ‘Een begraafplaats zou de aandacht van de gevangenen in het kamp trekken. Bovendien was de kans groot dat er besmettelijke ziektes zouden uitbreken.’

Dus besloot de kampcommandant dat er een crematorium moest komen, zodat de lijken verbrand konden worden. Cornel: ‘Er werden grote struiken en hekken om het crematorium gezet, zodat gevangenen er niet bij in de buurt konden komen en niet wisten wat daar precies gebeurde.’

Boekhoud lijkt het bijna niet te kunnen geloven als Cornel het vreselijke verhaal vertelt. ‘Dit blijft nog wel even in mijn hoofd zitten. Het is bizar om te horen wat er op deze plek allemaal is gebeurd’, zegt ze niet veel later. ‘Ik heb nog een opa en oma die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt. Ik ga een keer met hen over de oorlog praten.’

In totaal duurt de rondleiding deze middag bijna anderhalf uur. Terwijl Cornel de groep studenten meeneemt over het terrein, komen de meest vreselijke details voorbij. Zo werd van alle gevangenen bij binnenkomst hun naam afgepakt. In plaats daarvan kregen zij een nummer op hun kleding gespeld. ‘De gevangenen waren vanaf de eerste dag dus geen mens meer, maar een nummer. En zo werden ze ook behandeld.’

Dat is ook terug te zien in de gereconstrueerde barak met slaapzaal, verblijfsruimte en sanitair. De helft van de ruimte is gevuld met stapelbedden van drie hoog waar in totaal 240 gevangenen onder zeer slechte en onhygiënische omstandigheden moesten slapen. Ze sliepen onder andere op kapotte jutezakken, die waren gevuld met stro en papier.

‘Lekker slapen kon je wel vergeten. Dat was ook niet de bedoeling in het kamp’, zegt Cornel. ‘De gevangenen werden overdag opgejaagd en kregen ’s nachts niet de kans om nieuwe energie op te doen.’

Dat de studenten van het Yonder een rondleiding door het voormalige concentratiekamp in Vught krijgen, hebben ze vooral te danken aan hun geschiedenisdocent Patriek Remery. Hij studeerde zelf af op het onderwerp concentratiekampen in nazi-Duitsland en vindt het waardevol om zijn interesse door te geven aan zijn leerlingen. ‘Na het bezoek aan het kamp is het de bedoeling dat de leerlingen hier een profielwerkstuk over maken’, zegt hij.

De 20-jarige Brandon van Gestel is een van die leerlingen. Als de rondleiding erop zit, vertelt hij dat hij zijn profielwerkstuk gaat maken over het dagelijks leven in het kamp. Hij had al veel gelezen over het onderwerp, maar heeft nu naar eigen zeggen een veel beter beeld gekregen. ‘Het schudt je wel even wakker en doet je beseffen dat het niet vanzelfsprekend is dat wij hier tegenwoordig in vrijheid leven.’

Met die woorden besluit Cornel ook zijn rondleiding, voordat hij de studenten bedankt voor hun aandacht en komst. Andersom bedanken zij hem voor de rondleiding en zeggen ze dat ze het heel boeiend vonden. Cornel: ‘Als ze mij na afloop bedanken en vertellen dat ze het interessant vonden, hoop ik dat ze er samen – thuis of op school – nog over napraten. Dan is wat mij betreft de rond­leiding geslaagd.’