Wat als je twee stappen terugzet en probeert te begrijpen hoe de wereld verandert? Wat zie je dan? Technologische ontwikkelingen, een multipolaire wereld, klimaatuitdaging.

Je zou deze vraag zo kunnen beantwoorden: we gaan van een deductief naar een inductief wereldbeeld. Deductie betekent simpel gezegd: van het algemene naar het bijzondere gaan. Stel, je hebt een algemeen principe (‘alle vogels hebben vleugels’) en je kijkt van daaruit naar de wereld (‘hé, daar vliegt een beest met een vleugel, dat is dus een vogel’). Inductie werkt precies andersom. Je gaat uit van afzonderlijke waarnemingen (‘daar vliegt iets met een vleugel’) en probeert daaruit iets algemeens te destilleren (‘er zijn meer beesten die dat hebben, laten we die vogels noemen’).

Er is een aantal ontwikkelingen die dat indicatieve wereldbeeld versterken. Allereerst: de toenemende complexiteit. Het is steeds moeilijker om de wereld met algemene principes te begrijpen. Economen zijn het niet eens over de vraag of de inflatie nu wel of niet gaat dalen. Of het rente-instrument wel werkt. Politicologen verbazen zich over de krankzinnige wendingen in verkiezingen.

In plaats van vast te houden aan principes lijkt een inductieve levenshouding gepaster: kijken wat er gebeurt, zaken goed in je opnemen, open staan en van daaruit conclusies trekken. De grote beschikbaarheid van data helpt daarbij. Het gaat meer om het herkennen en aanpassen dan om het klakkeloos toepassen van patronen. De tweede ontwikkeling is de aard van technologie. De computer wordt zelf inductiever. Nieuwe artificiële intelligentie gaat niet uit van op regels gebaseerde modellen, maar van inductief leren: op basis van datasets worden conclusies getrokken.

Tot slot nodigt ook het gebruik van technologie uit tot een inductieve blik. Met de opkomst van generatieve AI worden de antwoorden van de machine namelijk steeds onverwachter en daarmee onbetrouwbaarder. Dat vraagt om een kritische blik waarbij de gebruiker bereid moet zijn de eigen principes ter discussie te stellen.

Je zou het ook zo kunnen zeggen: staar je niet blind op generalisaties. Leer te kijken naar het bijzondere.