‘Ik kan nu met zachtheid naar de hardheid van mijn familie kijken’

Ze lag er ’s nachts regelmatig wakker van. Terwijl het donker was, kwamen de twijfels en nare gedachten bij Stephanie Biesheuvel (43) naar boven. Waarom ben ik begonnen aan een onderzoek naar de rol van mijn voorouders in de Tweede Wereldoorlog? Wat doe ik mijn kinderen aan? Wordt het hun straks nagedragen dat ze foute voorouders hadden? Maar zodra het licht werd, kwam het besef dat ze niet mocht opgeven. De overtuiging dat ze met iets belangrijks bezig was, won het van de aarzeling. Dit verhaal moest verteld worden. Al was het maar om de stilte te doorbreken en een familietrauma een halt toe te roepen.

Om te begrijpen hoe dat precies zit, neemt Biesheuvel de interviewer deze ochtend in een lunchtent in Den Bosch zes jaar mee terug in de tijd. Na een uitzending van het televisieprogramma Verborgen verleden, waarin bekende Nederlanders op zoek gaan naar hun familiegeschiedenis, is ze zelf ook wel benieuwd naar haar wortels. Al kan ze op dat moment nog niet vermoeden dat ze niet veel later een groot familiegeheim zal ontdekken.

Als ze de naam van haar overgrootvader op Google intikt, stuit Biesheuvel op een krantenartikel waarin hij als mogelijke verrader van Anne Frank wordt genoemd. Biesheuvel weet niet wat ze leest en besluit navraag bij haar moeder te doen. Die bevestigt dat de overgrootvader van Biesheuvel lid was van de NSB, al voegt ze eraan toe dat hij niet actief was en ze van het hele Anne Frank-verhaal niets af weet.

Hoewel haar moeder van huis uit heeft meegekregen om zo min mogelijk over het verleden te praten, wil Biesheuvel meer weten over de rol die haar familie in de Tweede Wereldoorlog heeft gespeeld. Ze begint haar zoektocht en valt al snel van de ene in de andere verbazing. Haar overgrootvader blijkt lid te zijn geweest van de knokploeg van de NSB.

Maar dat is nog lang niet alles. Al spittend door allerlei archieven is het alsof Biesheuvel een grote beerput opentrekt. Meerdere ooms en tantes blijken ‘fout’ te zijn geweest. Ze waren kampbewakers, lid van de SS of verklikten waar Joden ondergedoken zaten. Biesheuvel: ‘De hele generatie van mijn moeder wist het allemaal niet. Toen dacht ik: waarom is dit zo lang verborgen gebleven?’

Zelf noemt ze die zwijgcultuur een ‘giftige familietraditie’, al snapt ze waar die vandaan komt als ze voor de podcast een klinisch psycholoog raadpleegt die gespecialiseerd is in intergenerationeel trauma bij oorlogsslachtoffers. Zij vertelt Biesheuvel dat een trauma generatie op generatie wordt overgedragen zolang er niet over gepraat wordt. Biesheuvel: ‘Plots zag ik bepaalde patronen binnen mijn familie.’

Ze gaat in gedachten terug naar de talloze dossiers die ze inzag. Daar las ze dat buurtgenoten tijdens de oorlog klikbrieven over haar familie naar de gemeente stuurden, omdat zij vermoeden dat de familie van Biesheuvel fout was. Anderen hadden getuigenissen tegen haar familie afgelegd.

Dat wantrouwen jegens anderen had zich generatie op generatie in de familie genesteld. ‘Tegen mij is van kleins af aan gezegd: ‘Alles wat je de buren vertelt, ben jij op een gegeven moment vergeten. Maar zijonthouden alles. Dus je kan beter niks zeggen’,’ herinnert Biesheuvel zich. Ook werd ze grootgebracht met het idee dat ze geen vrienden mocht hebben. Familie was belangrijk. ‘Het was gewoon een gegeven. Daar dacht je niet over na.’

Ja, met alle opgedane kennis en gelegde verbanden begon het Biesheuvel ’s nachts weleens te duizelen. Maar ze wist: als ze het familietrauma, dat van generatie op generatie was doorgegeven, wilde ‘doorknippen’, moest ze doorzetten. Ook als een cadeau aan haar eigen kinderen van tien en elf jaar oud. ‘Ik wilde niet dat ook mijn kinderen belast zouden worden met dit trauma. Ergens moest het stoppen.’

Ze nam haar kinderen naar eigen zeggen mee in het proces. Terwijl Biesheuvel haar boek schreef, vertelde ze ‘op hun niveau’ wat er was gebeurd. Ze wil open en eerlijk zijn. ‘Toen de juf het op school een keer over Anne Frank had, stak mijn zoon zijn hand op om te zeggen dat zijn over-overgrootvader Anne Frank had verraden.’

Biesheuvel was vooral benieuwd naar de reactie van de juf. Die had alleen gezegd: o, wat interessant. ‘Het is zo belangrijk dat de juf geen oordeel gaf’, zegt Biesheuvel. ‘Dit is een doorbraak in het stilzwijgen. Mijn zoon weet nu: er kan over gepraat worden. Daar begint het mee. Als de juf een oordeel had gegeven, had mijn zoon kunnen denken: hier kan ik niet over praten, want het is te erg.’

Biesheuvel geeft regelmatig lezingen en doet haar verhaal ook op basisscholen. Daar probeert ze het thema op een laagdrempelige manier ook breder te trekken. Je bent niet verantwoordelijk voor wat anderen doen, maar wat jij doet, prent ze de kinderen in. ‘Het oordeel moet dus over jouw gedrag en niet over het gedrag van je voorouders gaan.’

De zoektocht naar haar familieverleden en het boek brachten veel teweeg binnen de familie, omdat het voortdurend zwijgen over de gebeurtenissen zich als een trauma in de familie heeft genesteld. Haar moeder steunde haar bij het schrijven van het boek, al wilde ze – net als andere familieleden – niet dat Biesheuvel de echte familienaam zou gebruiken. Te pijnlijk om het zwart op wit te zien.

Haar moeder heeft het boek nog niet kunnen lezen. Te confronterend. Zelf is Biesheuvel anders naar haar familie gaan kijken, met meer begrip. ‘Ik kan nu met zachtheid naar de hardheid van mijn familie kijken, omdat ik weet wat er is gebeurd.’