Over goed, fout en alles daartussenin

Het is deze ochtend nog rustig op de parkeerplaats. De enige auto’s die voorbij komen, slaan af naar het kantoorpand aan de overkant. Er wandelt een man met een hond voorbij, alles oogt vredig. Het is lastig voor te stellen dat hier in de Tweede Wereldoorlog zo’n 47.000 mensen onder gruwelijke omstandigheden gevangen zaten.

Dan fietst een lange sliert basisschoolleerlingen de parkeerplaats op. Zij zijn de belangrijkste doelgroep van Nationaal Monument Kamp Amersfoort, benadrukt directeur Micha Bruinvels even later in de ontvangstruimte.

‘Kamp Amersfoort is na de oorlog volledig afgebroken, op een deel van het grondgebied kwamen een politieschool en een golfbaan. Pas toen het kamp in de jaren negentig de status van Nationaal Monument kreeg, kwam er weer aandacht voor dit deel van de geschiedenis. Als we de verhalen levend willen houden, moeten we ons richten op de jonge generatie. Via hen kan het kamp alsnog een plek krijgen in ons collectief geheugen.’

De kinderen hebben hun fiets geparkeerd en lopen voorbij de wachttoren bij de ingang, om af te dalen naar het ondergrondse museum. Het moet een lastige koorddans zijn voor Bruinvels en zijn team: hoe confronteer je kinderen met de verschrikkingen van het kamp, zonder dat ze er ’s nachts van wakker liggen?

Dat daar een manier voor is, zal vanochtend blijken. Vrijwilliger Wim de Koeijer leidt ons rond en neemt ons als eerste mee naar de omheinde binnenplaats. ‘Tot de bezetting in 1940 was dit een militair kamp, de Duitsers maakten er in 1941 een gevangenenkamp van. Je kon hier om allerlei redenen terechtkomen: omdat je joods was, communist, Oranjegezind, jehova, of een anti-Duitse geestelijke; omdat je familie in het verzet had, of omdat je gewoonweg ‘asociaal’ werd bevonden’, vertelt hij.

‘Door deze poort kwam je binnen. Alles wat je had, werd je afgenomen: je paspoort, bezittingen, kleding, zelfs je haren. Daarna was je geen mens meer, maar een nummer.’ Bij dat verlies van identiteit staat De Koeijer ook met kinderen altijd even stil. ‘Dan vraag ik ze: wat maakt jou jóu? En hoe zou het zijn als iemand dat allemaal afpakt?’

We lopen naar een gedeelte van de binnenplaats dat met hoog prikkeldraad is afgezet; een herinnering aan de voormalige rozentuin, die boven het ondergronds museum ligt. ‘Het was volgens ex-gevangenen de verschrikkelijkste plek van het kamp’, vertelt De Koeijer. ‘Hier moesten ze urenlang op appèl staan, duizelig van honger, ziekte en uitputting. Sommigen gingen daardoor hallucineren, zij zagen het prikkeldraad veranderen in rozen, de bloemen van hoop en liefde. Vandaar de naam.’

Dan arriveren ook de schoolkinderen in de rozentuin. Hun gids vertelt over een groep uitgehongerde Sovjet-soldaten die hier op appèl werd gezet. ‘De nazi’s gooiden expres een brood over het hek. Wat denken jullie dat er toen gebeurde?’, vraagt hij.

De kinderen kijken ernstig, niemand weet het antwoord. ‘Helemaal niks! De nazi’s hadden verwacht dat de gevangenen zouden vechten om het brood, maar dat deden ze niet. In plaats daarvan pakte de commandant het brood op en gaf het aan de soldaat naast hem; die brak er een stukje af en gaf het door aan de volgende. En toen de laatste in de rij een stukje had genomen, wat gebeurde er toen, denken jullie?’ Een meisje steekt haar vinger op: ‘Gaf die het terug aan de eerste? Want die had nog niks gehad.’ De gids knikt. ‘Zo zie je maar dat hier ook hele moedige mensen zaten.’

We volgen de kinderen naar het midden van de binnenplaats, waar grote laarzen van koper staan. ‘De echte laarzen hebben jullie net beneden gezien’, vertelt de gids, ‘weten jullie nog van wie ze zijn?’ ‘Van kampcommandant Berg’, antwoordt een van de kinderen.

‘Toen Berg na de oorlog moest aanwijzen waar de massagraven lagen, pakte een grafdelver hem expres zijn laarzen af’, vult De Koeijer aan. ‘Ineens was hij weer een gewone man, zonder status. Dat doet een uniform dus met mensen.’

We verlaten de binnenplaats en lopen naar de gedenksteen tegenover de ingang. Er staat een tekst op: ‘Zij die in de jaren 1940-1945 hier werden omgebracht hebben met hun bloed de grond geheiligd. Hun offer zij het nageslacht een lichtend voorbeeld’. Ook hierbij staat De Koeijer met de kinderen stil. ‘Daarna begrijpen ze dat je hier uit respect voor de overledenen dus niet kunt rennen of gillen.’

We wandelen verder, naar het eind van de 320 meter lange schietbaan, waar tientallen gevangenen zijn gefusilleerd. ‘Er zijn 662 gevangenen vermoord in het kamp. Het regime was zeer wreed, velen bezweken door de bewust gecreëerde, mensonterende omstandigheden’, vertelt De Koeijer.

Langzaam lopen we terug naar de ontvangstruimte. Hoewel zijn verhalen indruk maakten, is het De Koeijer toch gelukt om zijn bezoekers niet met een zwaar gemoed achter te laten. ‘We willen hier niet alleen herdenken, maar ook aanzetten tot bezinning. Als je gaat begrijpen dat ook goede mensen in extreme situaties tot slechte daden komen, besef je hoe belangrijk het is dat we die omstandigheden nooit meer laten ontstaan. Die gedachte vinden veel mensen inspirerend.’

De Koeijer draagt ons over aan directeur Micha Bruinvels, die ons meeneemt naar het ondergrondse museum. Om te laten zien hoe hier de geschiedenis naar het heden wordt gehaald, opent hij een deur naar een donkere ruimte. ‘Hier kunnen groepen op aanvraag een virtual reality workshop volgen. Zij krijgen vergelijkbare morele dilemma’s voorgelegd als de gevangenen vroeger, maar met voorbeelden uit het heden. Wie help je en wie niet? Zou je proberen te ontsnappen? Zou je anderen verraden? Bezoekers ervaren zo aan den lijve hoe ingewikkeld die keuzes kunnen zijn.’

Bruinvels ziet het als zijn opdracht om het verhaal van Nationaal Monument Kamp Amersfoort zo inclusief en genuanceerd mogelijk te brengen. ‘Dat begint met het vinden van de namen van alle 47.000 gevangenen, want met hun naam geven we ze hun identiteit terug. Ons onderzoeksteam heeft al ruim 36.000 namen achterhaald. En we blijven zoeken.’

Last van zwaarmoedigheid heeft ook Bruinvels niet. ‘Tegenover de verschrikkingen staan veel mooie verhalen over moed, hoop en saamhorigheid. Ook dát is Kamp Amersfoort.’