‘Als je eenmaal besmet bent met het molenvirus gaat dat niet meer over’

Nergens ter wereld hebben zoveel molens gedraaid als in de Zaanstreek. ‘Het waren er wel 1.200’, vertelt Sjors van Leeuwen (69) als we plaatsnemen op de veranda van molen De Huisman aan de Zaanse Schans. Hij wijst over het water naar de molens verderop. ‘Nu staan er hier nog negen.’

Van Leeuwen is een van de wandelende molen-encyclopedieën van de Zaanstreek. Hij werkte 21 jaar op verfmolen De Kat en later op specerijmolen De Huisman. Nu hij met pensioen is, helpt hij nog steeds vrijwillig een handje mee op oliemolen De Bonte Hen. Op andere dagen pluist hij het archief uit op zoek naar informatie en beelden van de vele molens die ooit het hart vormden van de industrie in deze regio.

Ook geeft Van Leeuwen lezingen en zit hij in verschillende commissies. Op de vraag of hij na zijn pensioen niet eens met iets anders bezig wilde zijn dan met molens haalt hij zijn schouders op. ‘Als je eenmaal besmet bent met het molenvirus gaat dat niet meer over.’

Naast hem zit Bjorn Jannink (22), de huidige molenaar van De Huisman. Zijn werkdag begint elke ochtend met het zetten van een pot koffie om vervolgens de kap van de molen te draaien om hem ‘op de wind te zetten’, zodat de wieken gaan draaien. Op De Huisman wordt nog altijd op ambachtelijke wijze kaneel gemalen. ‘Zo’n tien tot vijftien kilo per maand’, vertelt Jannink. De kaneel gaat grotendeels naar lokale leveranciers en de producten, zoals kaneelstokken, worden weer verkocht in de winkel van de molen.

‘Die inkomsten zijn onmisbaar om de molens te behouden’, legt Van Leeuwen uit. ‘De meeste molens zijn werktuigen van een paar eeuwen oud, hè. Alleen al het onderhoud van de molens in de Zaanstreek kost vijf ton per jaar. Dat komt ook doordat elke molen anders is en er dus vaak maatwerk nodig is.’ Van Leeuwen trekt de vergelijking met een ander iconisch bouwwerk: ‘Molens zijn net als de Eiffeltoren. Tegen de tijd dat je boven klaar bent met het onderhoud, kun je onderaan opnieuw beginnen.’

Van Leeuwen groeide op rond de Zaanse molens. Als kind hielp hij al een handje mee. Ook bij Jannink ontstond de fascinatie voor molens al op jonge leeftijd. Elke zaterdagochtend bezocht hij de lokale korenmolen in zijn woonplaats Alphen aan den Rijn. ‘De molenaar liet me altijd helpen. Een zeiltje vastknopen, dat soort dingen’, vertelt Jannink.

Hoewel zijn omgeving ervan overtuigd was dat de liefde over zou waaien, gebeurde dat niet. Op zijn zestiende begon hij aan de tweejarige molenaarsopleiding, die hij combineerde met een opleiding bouwkunde. ‘Dat laatste deed ik vooral omdat mijn ouders me aanmoedigden om een “echt vak” te leren. Iets waar ik geld mee kon verdienen’, lacht Jannink. ‘Maar nu vinden ze het alleen maar leuk dat ik van m’n hobby mijn werk heb kunnen maken.’

Het vak van molenaar is door de jaren heen veranderd. Waar Van Leeuwen voor zijn kennis over materialen, technieken en het onderhoud van de molen vooral afhankelijk was van oudere molenaars, kan de jongere generatie leunen op het internet. ‘Iedereen zit tegenwoordig meteen met zijn zakcomputer voor zijn neus’, zegt Van Leeuwen.

Tegelijkertijd is het zo’n specialistisch ambacht dat vindingrijkheid en creativiteit nog altijd onmisbare eigenschappen zijn voor een molenaar. Ook toerisme is een steeds grotere rol gaan spelen binnen het ambacht. Jaarlijks trekt de Zaanse Schans zo’n 1,8 miljoen toeristen uit alle windstreken.

‘Toen ik werd gevraagd hier te solliciteren, zag ik daar een beetje tegenop’, bekent Jannink. ‘Ik wilde liever met het vak bezig zijn, maar nu vind ik het ook mooi om mijn passie met anderen te kunnen delen.’ Van Leeuwen: ‘Dat internationale karakter maakt dit werk, en deze plek, bijzonder. Vanuit dit stukje in de Zaanstreek heb je verbinding met de rest van de wereld.’

Werken terwijl je wordt omringd door mensen betekent ook dat je altijd alert moet zijn. Jannink: ‘Bezoekers zijn soms best brutaal. Laatst had er eentje zelf het hek opengemaakt. Toen ik de molen binnenkwam, lag zijn hand tussen de draaiende stenen. Ik kon hem nog net op tijd in z’n nek pakken voor die hand verbrijzeld zou worden.’

Genoeg van molens krijgen beide mannen nooit. Sterker nog: molenaar is wat én wie ze zijn. Jannink: ‘Als ik de kroeg in mijn dorp binnenkom, groeten mensen altijd met “hey molenaar”. Mijn eigen naam heb ik daar misschien drie keer gehoord.’ Is dat voor Van Leeuwen herkenbaar? De oudere molenaar twijfelt even. ‘Ik kom niet zo vaak in de kroeg.’ Jannink: ‘Ik ook niet, hoor. Zeker niet als het lekker waait. Dan wil je gewoon hier zijn, waar de wieken draaien.’