Een museum waar je niet hoeft te fluisteren

‘Mogen wij er even langs?’, vraagt de jonge Utrechtse kunstenaar Nonna Hoogland aan een groepje museumbezoekers dat naar een pop-up performance staat te kijken. Achter haar volgt een sliert jonge mensen, die ze tijdens een speedtour door het Centraal Museum in Utrecht haar drie favoriete objecten laat zien. In twintig minuten toont ze ons een gouden nautilusbeker uit de zeventiende eeuw, een schilderij van Marlene Dumas uit de jaren tachtig en een schilderij waarop wilde vrouwen uit de Griekse mythologie (Maenaden genaamd) koning Pentheus vermoorden.

Maar het meest bijzondere stuk komt daarna pas: recht tegenover het schilderij staat een keramieken vaas van Hoogland zélf. ‘Ik vind het heel bijzonder dat mijn werk vanavond in dezelfde zaal staat als dit schilderij en het werk van Marlene Dumas, die ik erg bewonder. Zij is een van de grootste vrouwelijke kunstenaars van deze tijd, die aandacht vraagt voor onrecht, macht en manvrouw-verhoudingen. Ook in mijn werk staan vrouwen centraal. Met de schildering op deze vaas eer ik de Maenaden die je ook op het schilderij ziet. Deze vrouwen breken met de maatschappelijke norm, ze genieten ongeremd van drank, dans en seks – al gaat moorden natuurlijk wel ver.’

Artistiek directeur Bart Rutten van het Centraal Museum kijkt op een afstandje tevreden toe. Dit is precies wat hij wil bereiken met het avondprogramma Centraal Laat: Utrechts talent een podium geven en via hen meer jongeren naar het museum trekken. Zes keer per jaar neemt steeds een andere culturele organisatie uit Utrecht het museum voor één avond over. Vanavond zijn dat Kunsthal Kloof en Kapitaal Records. ‘Ik volg Nonna al een poosje via Instagram, ik vind het heel leuk om haar vanavond in het museum te ontvangen’, vertelt hij.

Het programma van Centraal Laat wordt altijd gelinkt aan een lopende tentoonstelling en biedt daarnaast ruimte voor nieuwe verhalen en kunstvormen; denk aan live performances, creatieve workshops, speed tours en muziek. Dat deze aanpak werkt, blijkt uit het feit dat de avonden al jaren vrijwel uitverkocht zijn. ‘We trekken normaal gesproken zo’n vierhonderd bezoekers per avond’, vertelt Rutten. ‘En het mooiste is dat ze terugkomen, bijvoorbeeld met hun partner en ouders.’

Het creatieve brein achter Centraal Laat is programmeur Thomas Hell, die geen kunstgeschiedenis studeerde, maar programmeur was bij een nachtclub, en daarmee een totaal andere ervaring meeneemt. Hij weet precies hoe hij jongeren kan verleiden om naar het museum te komen. ‘Het succes van de avond hangt af van drie dingen: het thema dat we kiezen, de achterban van de organisatie met wie we de avond invullen én de lopende tentoonstelling waarbij we aansluiten’, vertelt hij, terwijl op de achtergrond een punkband snoeihard begint te sound- checken.

Hell moet hard praten om erbovenuit te komen: ‘Vorig jaar zomer hadden we de tentoonstelling Spuiten en Stikken, over graffiti en textielkunst; dat thema sprak jonge mensen sowieso al aan. Met Centraal Laat borduurden we daarop voort met een avond vol muziek, dans en workshops; dat was een groot succes. Maar de editie van afgelopen november was het drukst bezocht. Toen linkten we de tentoonstelling Getekend, de Natuur aan de Utrechtse hiphop-scene. We vonden het allemaal heel vet om hiphop in het museum te zien – zoiets verwacht je niet.’

Voor directeur Rutten is het leggen van dit soort niet-alledaagse verbindingen een van de mooiste onderdelen van zijn werk. ‘Als museumdirecteur kan ik een brug vormen tussen kunstenaars en hun publiek, het is geweldig om mijn liefde voor kunst met anderen te mogen delen. Met 70.000 objecten doen we dat met het Centraal Museum in de volle breedte en dwars door de geschiedenis heen. We bezitten werk van Vincent van Gogh, maar ook een jurk van de beroemde modeontwerpster Iris van Herpen; we hebben de fameuze roodblauwe Rietveld Stoel in huis én een scheepswrak uit het jaar 1000. Het leuke van Centraal Laat is dat we daarnaast elke keer een andere Utrechtse subcultuur binnenhalen, die we laten zien dat ons museum er ook voor hen is.’

Precies om die reden is de verbinding met de bestaande collectie voor Rutten een belangrijk onderdeel van het avondprogramma. ‘Het is niet: we zetten een dj in de zaal en dan hopen we maar dat het publiek ook iets van het museum gaat bekijken. Nee, we nemen ze actief mee op speed tours: tussen de vaste stukken zie je overal optredens, sokkels en schilderezels met werk van jong talent.’

Zelf geeft Rutten vanavond ook een speed tour. Hij leidt ons door de tentoonstelling van kunstenaar Willem de Rooij, die zeventiende-eeuwse schilderijen van Dirk Valkenburg presenteert. ‘Valkenburg is beroemd om zijn jachtstillevens en portretten van welgestelden, maar hij was ook een van de eerste Europeanen die inheemse en tot slaaf gemaakte mensen op Surinaamse plantages vastlegde’, vertelt hij, terwijl we langs de werken lopen. ‘Die brede variatie maakt zijn werk interessant: wat zegt zijn “witte blik” over armoede en rijkdom, de relatie tussen mannen en vrouwen en de koloniale tijd? En wat doet dat met ons, in het hier en nu? De Rooij nodigt ons uit om vanuit verschillende perspectieven naar deze werken te kijken.’

De tijd nemen om zorgvuldig te kijken naar wat je wordt voorgeschoteld en langer dan een paar seconden stilstaan bij wat het met je doet – precies dát is volgens Rutten zo waardevol aan een museumbezoek: ‘In de Middeleeuwen zagen mensen vrijwel de hele dag hetzelfde; tegenwoordig zien we duizenden beelden per dag. We vormen onze mening in een mum van tijd en oordelen zonder ons echt ergens in te verdiepen.’

Daar wil hij met het Centraal Museum iets tegenover stellen. ‘En daar is helemaal niets elitairs aan. Vroeger werd er veel gezwegen op zaal, tegenwoordig hoor je ook levendige gesprekken. Naar elkaar luisteren en samen reflecteren, ruimte creëren voor diversiteit en nuance, zoeken naar betekenis… die dingen maken het leven mooi. Het is de basis voor een rijk menselijk bestaan.’

In de zaal is het concert van punkband Spurn inmiddels in volle gang. Op de grond bij de ingang staat een doos met oordopjes. Hoewel het vanavond juist niet hoeft, kan het publiek bij het aanschouwen van deze kunstvorm toch niet anders dan zwijgen – en dansen, dat gelukkig wel.