De zomer van 2018 was lang en droog en markeerde ‘een kantelpunt in drinkwater maken’. Het is half twee ’s nachts als Doeke Schippers, destijds hoofd productie bij Vitens, het grootste drinkwaterbedrijf van Nederland, vanuit het Zwolse commandocentrum naar computerschermen staart. De kaart van zijn verzorgingsgebied kleurt steeds verder rood: in die gebieden wordt meer water uit de grond gepompt dan de vergunning toestaat. Ze moeten wel, net zoals veel andere drinkwaterbedrijven. Door bevolkingsgroei, economische groei en klimaatverandering is de vraag naar water toegenomen en tegelijkertijd het aanbod afgenomen — een ‘perfect storm’.

In Twente is de nood het hoogst. De regio heeft veel groeikernen en Vitens’ productiecapaciteit daar is klein. Vanuit andere drinkwaterwinlocaties wordt water oostwaarts gestuurd, maar door de oude en vertakte leidingen kan lang niet zo veel en zo snel water stromen als Schippers zou willen. De metertjes op het scherm liegen niet: de waterkelders raken leeg.

Voor journaalcamera’s roept Schippers mensen op zuinig te doen met water. Dat helpt even. Hij verlaagt de waterdruk. Dat helpt een beetje. Nog steeds slinkt de watervoorraad. Er volgt overleg met burgemeesters, met wie Schippers calamiteitenplannen maakt. ‘Scenario zwart’, geen water meer uit de kraan, is dichtbij.

In Nederland zijn tien bedrijven die drinkwater maken. Zij winnen water uit de grond (773 miljoen kuub per jaar, 66 procent van het totaal) en uit rivieren en meren zoals de Rijn, de Maas en het IJsselmeer (406 miljoen kuub, 34 procent). In 2018 was het nét genoeg. Maar de trends die tot die ‘perfect storm’ leidden, zetten zich de jaren daarna door.

Warme zomers leiden tot meer verdamping, dus is er minder water om te winnen. Een lange periode van droogte betekent minder wateraanvoer van rivieren. Landbouw, industrie en huishoudens veroorzaken vervuiling van het water, dat daarom extra gezuiverd moet worden, een proces waarin water verloren gaat. Tegelijkertijd neemt de vraag naar drinkwater toe, vanwege het drogere klimaat en de doorzettende groei van bevolking en economie.

Om acht miljoen huishoudens in Nederland (8,6 in 2030) van voldoende schoon water te voorzien, moet de productiecapaciteit de komende jaren flink omhoog, zegt de vereniging van drinkwaterbedrijven in Nederland (Vewin). In vijf gebieden is dat zelfs per direct nodig: langs de kust in Zuid-Holland, rondom Utrecht, Amersfoort en ’t Gooi, Groningen, Twente en West-Brabant. Volgens het RIVM moet in heel Nederland in 2030 102 miljoen kuub méér drinkwater geproduceerd worden dan in 2020.

RaboResearch-klimaateconoom Anne Nobel onderzocht wat dat doet met de prijs van drinkwater. Die zal flink omhoog gaan, concludeerde hij een jaar geleden. Onlangs kwam die voorspelling uit: Vitens kondigde als een van de eerste drinkwaterbedrijven een prijsverhoging aan. Een tweepersoonshuishouden met een gemiddeld waterverbruik betaalt in 2025 23 euro meer dan vorig jaar: 228 euro.

In Nederland zijn drinkwaterbedrijven verplicht om de watertarieven voor huishoudens en bedrijven op een kostendekkend niveau te houden. Drinkwater kost wat het kost om het te maken. In die kostendekking zijn ook noodzakelijke investeringen meegerekend. Sinds 2000 waren die nauwelijks nodig en stegen de productiekosten (met name materiaal, energie en arbeid) niet te hard, dus daalde de prijs van water in verhouding tot andere goederen en diensten. Sinds 2022 stijgen de productiekosten en zijn flinke investeringen nodig om de drinkwatervoorziening toekomstbestendig te maken, dus wordt het water duurder.

‘Het lichtpuntje’, zegt Nobel, ‘is dat de prijs van Nederlands drinkwater zo laag is, dat mensen bij een prijsstijging niet gelijk hun rekening niet meer kunnen betalen.’ Huishoudens met een gemiddeld waterverbruik betalen voor water een half procent van hun besteedbaar inkomen. Dat is weinig, als je prijs en kwaliteit verhoudt tot die in andere landen. Zorgwekkender is het dreigende drinkwatertekort. Een watercrisis ligt op de loer.

Terug naar Zwolle, naar Vitens’ grondwaterwinningslocatie Engelse Werk. Van oudsher een zestiende-eeuws verdedigingswerk, drie eeuwen later omgevormd tot park. In 1951 werden de eerste drinkwaterputten in het park geslagen, sindsdien is Engelse Werk ook een waterwingebied. Het was op deze plek dat Schippers zich in 2018 zo’n zorgen maakte. Nu is hij verantwoordelijk voor Vitens’ langetermijnvisie — wat betekent dat hij meedenkt over oplossingen voor het landelijke drinkwaterprobleem.

Centraal daarin staat dat Vitens ook water wil gaan winnen uit rivieren en meren. Nu haalt het nog uitsluitend water uit de grond: regen- of oeverwater dat de bodem ingesijpeld is of water dat al sinds de ijstijd in de diepe ondergrond zit.

Schippers houdt van grondwater. ‘Zulk zuiver water! Zand en klei werken als een natuurlijk filter. Op sommige van onze locaties heeft het alleen nog maar een beetje beluchting nodig om er drinkwater van te maken.’ Eenvoud, natuurlijke zuiverheid; in het drinkwatervak staat dat gelijk aan schoonheid. Het probleem: ‘We kunnen niet veel méér uit de grond halen dan we nu doen. En waar nog wel nieuwe bronnen zijn aan te boren, duurt het vijftien tot twintig jaar voordat je met de productie kan beginnen.’

Dat komt door het lange vergunningstraject. De provincie gaat over waterwinvergunningen en moet daarin verschillende belangen afwegen, zoals de bescherming van flora en fauna en voorkomen dat landbouw last krijgt van een te hoog of te laag grondwaterpeil. ‘Het is goed dat dat zorgvuldig wordt afgewogen’, zegt Schippers, ‘maar de tijd die dat kost hebben we niet meer.’

Uit rivieren valt wél nog veel meer water te winnen. En daar is de impact op de omgeving relatief klein, dus zijn vergunningen sneller verstrekt. Op nog geen kilometer van het Engelse Werk stroomt de IJssel. Vitens hoopt daar vanaf 2028 water uit te winnen.

Dat water zou dan ook beter ‘vastgehouden’ moeten worden, een ander belangrijk onderdeel van Vitens’ langetermijnvisie. ‘Om droge voeten te houden, zijn we in Nederland gewend om water zo snel mogelijk de zee in te laten stromen. Je zou het ook kunnen opslaan, om zo een grote watervoorraad aan te leggen. Dat kan bijvoorbeeld met vennen in de Veluwe. Daar zakt het water dan door een zuiverende zandlaag, net zoals bij grondwaterwinning. De Veluwe heeft een bergend vermogen dat tien keer zo groot is als het IJsselmeer.’

Meer waterwinning uit rivieren, meer opslaan; in die richting denkt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ook. Ook andere ideeën worden verkend, samen met de drinkwater­bedrijven. Zoals vervuiling terugdringen en een meer gecentraliseerd drinkwaternetwerk aanleggen: grote productielocaties in waterrijke gebieden met een onderliggende ‘snelweg’ aan leidingen om dat water snel en goed te distribueren. Dit in plaats van de ‘dorpswegen’ waaruit het leidingnetwerk nu bestaat.

Waterbesparing is misschien wel de beste weg uit de watercrisis. De overheid wil dat zowel huishoudens als bedrijven twintig procent minder water gaan gebruiken. Huishoudens gebruiken verreweg het meeste drinkwater. Het merendeel daarvan – zestig procent, bijna tachtig liter per dag per persoon – gaat op aan douche- en toiletgebruik. Terwijl je het toilet ook zou kunnen doorspoelen met regenwater of met water waarmee al is gedoucht.

De daarvoor benodigde regenwateropvang- en hergebruiksystemen voor douchewater zouden bij uitstek (verplicht) in al die nieuwbouwhuizen gebouwd kunnen worden die op de planning staan. Het ministerie laat nu onderzoeken of dat kan en welke gezondheidsrisico’s daar eventueel aan kleven.