Niet wegkijken, maar aandacht geven

We verzamelen vanavond bij Herstart, de inloopvoorziening van het Leger des Heils aan de Nieuwegracht in Utrecht. Het is rustig, de daklozen die hier overdag terecht kunnen, zijn weer vertrokken. Een voor een druppelen de vaste Soepfiets-vrijwilligers binnen. Behalve Martin, Robert en Janneke fietst ook Willeke de Bruin vanavond mee, zij is relatiemanager bij het Leger des Heils. We kleden ons goed aan, want het kwik zakt onder nul vanavond.

Hoewel de Koudweerregeling van kracht is en er vannacht dus voor alle daklozen een slaapplek wordt geregeld, weet straatwerker Nourdin van het Leger des Heils zeker dat we nog mensen op straat zullen treffen. Hij zet zich al ruim zeventien jaar in voor de daklozen in zijn stad.

‘Het aantal mensen dat we met de Soepfiets ontmoeten, wisselt sterk per seizoen’, vertelt hij. ‘In de zomer, als het minder erg is om buiten te slapen, delen we soms aan zestig mensen soep uit. Vanavond zullen de meesten al in de noodopvang zijn, maar er zijn altijd mensen die pas vlak voor sluitingstijd naar binnen gaan, om twaalf uur vannacht. Ik verwacht dat we zeker nog zo’n vijfentwintig mensen eten kunnen geven. Overigens hoeven zij niet per se dakloos te zijn; wij zijn er voor iedereen die honger heeft, hulp zoekt of een praatje wil maken. Het Leger des Heils maakt geen onderscheid tussen mensen.’

De thermobox wordt gevuld met tien liter gloeiend hete soep en in de elektrische bakfiets gezet. Het is tijd om te gaan. ‘Deze soep is vanmiddag gemaakt door onze deelnemers op het 50I50 workcenter aan de Zeehaenkade, sommigen van hen zijn zelf dakloos geweest’, vertelt Willeke. ‘Bij 50I50 werken we aan participatie: we helpen mensen met het vinden van een passende werkplek of dagbesteding. Verse soep maken is leerzaam en nuttig tegelijk.’

Twee aan twee fietsen we door de snijdende kou naar het Wilhelminapark. Alle bankjes zijn leeg, hier buiten wacht niemand op soep. Het restaurant in het park zit wel vol, het ziet er gezellig uit. ‘Laten we het proberen bij het park voor de Stadsschouwburg’, zegt Nourdin.

Fietsend vertelt hij over de mensen van de straat, die hij bijna allemaal bij naam kent. ‘De meesten hebben geen verblijfsvergunning of zijn verslaafd aan harddrugs. Maar we zien ook steeds meer arbeidsmigranten, die door hun werkgever annex huisbaas zijn ontslagen en op straat gezet.’

We parkeren onze fietsen aan het Janskerkhof, tegenover de sociëteit van het Utrechtse studentencorps USC, waar net een groepje studenten naar binnen gaat. Er klinkt muziek en gelach. Twee hardlopers rennen voorbij, goed verlicht en warm gekleed. Martin opent de klep van de Soepfiets; binnen enkele minuten komen uit het niets de eerste mannen naar ons toe. ‘Je hebt er als gewone burger geen weet van hè, dat deze werelden zo vlak naast elkaar bestaan’, zegt hij, terwijl hij hete soep in een kartonnen beker schept.

‘Als jouw kwartje de verkeerde kant uitvalt, kan het snel mis gaan. Het lijntje tussen geluk en pech is dun. Ik kan de wereld niet redden in mijn eentje, maar vanavond ben ik er voor deze mensen. Dat is toch iets.’

Ondanks de gure wind is de sfeer rondom de Soepfiets gemoedelijk. ‘Doe mij ook een bakkie soep, lekker’, zegt een man met grote, vriendelijke, bruine ogen. ‘Hebben jullie ook handschoenen? Ah te gek, mag ik een paar? Dankjewel man. Ik ben heel tevreden over jullie, ik heb echt niks meer te klagen. Dankjewel, dankjewel.’ Niks te klagen. Hij zei het echt.

Terwijl de vrijwilligers soep, koffie en thee (met heel veel suiker voor de energie), handschoenen en sokken uitdelen, voert Nourdin op een afstandje wat een-op-een gesprekken. Hij kent de mannen en hun problemen, soms kan hij ze oplossingen aanreiken. ‘Mensen die op straat leven, staan in de overleefstand. Een lege maag heeft geen oren, zei William Booth, de oprichter van het Leger des Heils, altijd. Daarom beginnen we met soep, daarna probeer ik in gesprek te komen’, vertelt hij later.

Het blijkt een delicaat proces om ze zover te krijgen dat ze zich openstellen: ‘Mensen die alles zijn kwijtgeraakt, verliezen ook hun eigenwaarde en hun vertrouwen in anderen. Als je wilt dat ze iets met je delen, moet je oprecht zijn en jezelf beschouwen als hun gelijke. Soms kun je dan hulp aanbieden, denk bijvoorbeeld aan schone kleding, of een bezoek aan de huisarts.’

Er komt een politiewagen aangereden. De meeste soepeters wenden zich af, maar Nourdin loopt er juist naartoe. Na een hartelijke begroeting en een kort gesprek vervolgen de agenten hun route. ‘We willen verbinding tot stand brengen’, verklaart hij. ‘We kijken nooit weg, maar groeten iedereen. Daardoor verandert de sfeer op straat en lopen voorbijgangers met een minder grote boog om deze mensen heen.’

Het verbindende effect van de Soepfiets is ook wat Robert motiveerde om vrijwilliger te worden. ‘In de maatschappij is inclusiviteit een belangrijk thema, maar tegelijkertijd worden deze mensen genegeerd op straat. Ik probeer daar in mijn eigen stad iets aan te doen.’

Na een uur stappen we weer op de fiets. We hebben het inmiddels allemaal steenkoud, maar wie klaagt daarover tegen mensen voor wie dit dagelijkse kost is? We stoppen op de Neude, waar een Pools echtpaar op een bankje zit. Ook Mikael en Beate dragen geen handschoenen, maar helaas is onze voorraad op. Soep hebben we gelukkig nog wel.

Mikael vertelt dat ze al jaren als seizoenarbeiders in Nederland werken, maar de omstandigheden verslechteren. ‘We worden steeds na een paar maanden ontslagen, dan halen ze weer nieuwe arbeiders naar Nederland. En als je je baan verliest, moet je na twee weken ook je kamer uit. Die laatste weken huur konden we niet meer betalen, omdat we geen inkomen hadden. Daardoor hebben we nu 120 euro schuld bij het uitzendbureau. Pas als we die hebben afgelost, krijgen we onze paspoorten terug. Zonder geld geen paspoort, zonder paspoort geen werk en dus geen geld. We kunnen nu niet eens terug naar Polen’, constateert hij moedeloos.

Nourdin vraagt of ze weten van de nachtopvang. Mikael knikt, vlak voor sluitingstijd gaan ze ernaartoe – hij naar de opvang voor mannen, Beate naar de vrouwenopvang, twee kilometer verderop. De laatste keer dat ze samen sliepen, is anderhalf jaar geleden. Maar morgenvroeg komen ze samen naar de inloop aan de Nieuwegracht. ‘Dan bekijken we hoe we jullie verder kunnen helpen’, belooft Nourdin.

Na een half uur stappen we verkleumd weer op de fiets, onze dienst zit erop. Mikael en Beate blijven achter op het bankje. Met twee extra bekers warme soep, dat wel.