Koffie met een missie

Meine van der Graaf, hoofd impact van de Nederlandse specialty-koffiebrander Wakuli, is net terug uit Tanzania. Hij verbleef in Mbinga, het dorp waar de koffieboeren wonen met wie Wakuli samenwerkt. ‘Samen met de boeren zijn we momenteel bezig goede, natuurlijke alternatieven te vinden voor pesticiden en kunstmest’, vertelt Van der Graaf.

Het Nederlandse bedrijf Wakuli, opgericht in 2019 met financiële ondersteuning van Rabobank, is meer dan een koffiebrander. Vanaf dag één heeft Wakuli de missie gehad ‘radicaal transparant en eerlijk’ te werk te gaan, door zowel direct afspraken te maken met kleinschalige koffieboeren in twaalf verschillende landen, als direct te leveren aan de koffieconsument. Specialty-koffie – koffie van hoge kwaliteit – is voor menig kleinschalige boer een uitweg uit de armoede.

De naam Wakuli is afgeleid van wakulima, ‘boeren’ in het Swahili. ‘Daar begint het allemaal: bij de boeren’, stelt Van der Graaf. ‘Zij moeten worden beloond voor de kwaliteit die ze leveren, zodat zij nu en in de toekomst goed van hun productie kunnen leven.’ Wakuli maakt afspraken over de kwaliteit – die moet op het niveau zijn van specialty-koffie – en over de prijs. De afgelopen jaren lag het bedrag dat de koffiebrander betaalt dertig tot veertig procent hoger dan de marktprijs. En in plaats van per seizoen op zoek te gaan naar de tussenhandelaar met de goedkoopste boon – en daarmee de grootste winstmarge, de strategie van de doorsnee koffiereus – gaat Wakuli langdurige relaties aan. ‘De koffieboeren met wie wij samenwerken, weten dat we volgend jaar terugkomen’, zegt Van der Graaf.

De samenwerking gaat verder dan de kwaliteit van de groene koffie en de bijbehorende prijs: het gaat ook over de toekomstbestendigheid van het boerenbedrijf én van de planeet. Wakuli helpt boeren stap voor stap de bodem te verbeteren: zogenoemde regeneratieve landbouw.

‘Als we nu niet ingrijpen’, zegt Van der Graaf, ‘hebben we over 25 jaar geen koffie meer. Op veel plekken is de koffieteelt enorm destructief en raakt de grond zo verarmd dat de van nature vruchtbare bodem gaandeweg niets meer voortbrengt.’

De schaal van de investeringen van Wakuli – en indirect van Rabobank – is menselijk en behapbaar, maar het verschil in leefomstandigheden van de boeren is groot. Van der Graaf: ‘In Zombo, een savannegebied in Oeganda, was de situatie nijpend. Mede door de productie van compost en vloeibare biologische mest is de oogst soms wel verviervoudigd. Verschillende boeren en hun families die in lemen hutten leefden, wonen nu in bakstenen huisjes.’

Een belangrijke partner van Wakuli is Ndugu, een sociale onderneming die Oegandese coöperaties van koffieboeren vertegenwoordigt en samenwerkt met Rabo Foundation. Martijn Harlaar is één van de oprichters. Vijf jaar geleden is hij met twee Oegandese businesspartners Ndugu begonnen en inmiddels werken ze samen met ruim dertig coöperaties en tienduizend boeren. Harlaar vertelt wat Ndugu zoal doet: ‘De coöperaties die boeren vertegenwoordigen, hebben contact met een opkoper, maar missen vaak het geld om de geoogste koffiebessen direct bij de boeren af te rekenen.’

Een partij als Wakuli betaalt zodra de koffie in een container in Kampala klaarstaat voor verzending, maar dan heeft de boon al een lange reis afgelegd: de rijpe koffiebessen zijn geplukt, gescheiden, gedroogd en ontdaan van de schil. De beste bonen die overblijven, zijn klaargemaakt voor de export. Tussen het plukken en het verschepen verstrijken weken, soms zelfs maanden.

Daardoor staan veel boeren onder druk: geef ze de keus tussen leveren aan een coöperatie enerzijds – voor een betere prijs, maar een uitgestelde betaling – en de koffie voor een lagere prijs verkopen aan een tussenhandelaar anderzijds, en ze kiezen noodgedwongen voor dat laatste. Met hulp van Rabo Foundation, vertelt Harlaar, kunnen we de coöperaties voorfinancieren. Hierdoor krijgen de boeren én direct hun geld én de hogere prijs.

Daarnaast ondersteunt Ndugu de coöperaties op verschillende niveaus: naast de financiering tijdens het oogstseizoen helpen ze de administratie en bedrijfsvoering op orde te krijgen en te digitaliseren, duurzaamheidscertificaten te verkrijgen en – net als Wakuli – duurzame koffie te verbouwen. ‘We geven praktische trainingen over bijvoorbeeld de productie van natuurlijke mest, en voor de verbetering van de bodem en boon planten we zaailingen van andere gewassen tussen de koffiestruiken.’ Die interventies verbeteren niet alleen de kwaliteit en duurzaamheid van de koffie, maar vergroten ook de oogst.

Het effect in de levensstandaard van de boeren is zichtbaar: hun boerderijen breiden zich uit, de benenwagen maakt plaats voor brommertjes. Meer kinderen gaan naar school. Het begin van het schooljaar, vertelt Harlaar, valt meestal net voor het koffieseizoen. Op het moment dat de boeren het krapst bij kas zitten, moeten ze het schoolgeld ophoesten. ‘Bij ons kunnen ze een goedkope lening afsluiten’, zegt Harlaar, ‘die ze terugbetalen door middel van een koffielevering.’

Veel klanten aan wie Ndugu levert, zijn vooral geïnteresseerd in het eindproduct, vervolgt Harlaar, ‘maar Wakuli is een partner met wie de band veel verder reikt dan alleen die transactie, die container. Ze betalen een goede prijs en zetten zich tegelijkertijd actief in om de productie en regeneratieve werkwijzen te verbeteren.’

Zo koopt Wakuli in Centraal-Oeganda robustakoffie in. Samen met Ndugu werkt Wakuli aan kwaliteitsverbetering – iets wat niet vanzelfsprekend is voor robusta, een koffiesoort die meestal dienstdoet als instant- of huismerkkoffie. ‘Bij Wakuli zien we een andere rol voor robusta’, zegt Van der Graaf. ‘Mensen die van deze traditionele koffie houden, verdienen net zo goed het allerbeste. Daar werken we aan met coöperaties in het Ndugu-netwerk.’

En de consumenten aan de andere kant van de keten? Die blijken ook tevreden. Wakuli heeft tienduizenden klanten per maand en 21 goed draaiende winkels in Nederland. De koffie wordt gebrand en belandt vervolgens direct bij klanten op de deurmat of in de schappen.

Meer dan de helft kiest voor Wakuli vanwege de lekkere koffie, de rest vanwege de aanpak. Beide zijn belangrijk. Van der Graaf: ‘Zonder kwaliteit heb je geen onderscheidend product, en zonder de intensieve relatie met de boeren maak je geen echte impact.’