‘Verandering helpt Fryslân vooruit’

Hij had zijn boodschap eigenlijk in zijn toespraak voor zijn tweede ambtstermijn willen gieten. ‘Maar die werd te lang’, vertelt burgemeester Sybrand van Haersma Buma (60) van Leeuwarden in zijn statige werkkamer in het monumentale stadhuis. Daarom een pamflet, dat een verre voorouder van hem ooit ook schreef. Zijn boodschap is urgent, vindt hij: ‘Fries geluk staat onder druk. De Friezen hebben werk te doen.’

Buma, geboren Fries en telg uit een burgemeestersgeslacht – zijn vader was burgemeester van Sneek – keerde in 2019 terug naar it heitelân. Hij werd burgemeester van Leeuwarden en in 2025 herbenoemd voor zes jaar. Sinds 1 juli is hij vicepresident van de Raad van State. Met zijn echtgenote blijft hij wel in Leeuwarden wonen. Dertig jaar woonde hij in de Randstad. Buma was jurist bij de Raad van State en fractievoorzitter van de Tweede Kamerfractie van het CDA. Die hectische jaren in politiek Den Haag eisten hun tol. ‘De continue druk van het werk, van de media, van het politiek leiderschap maakten dat ik iets anders wilde’, vertelt Buma.

Alles viel samen toen de gemeente Leeuwarden een nieuwe burgemeester zocht. Sinds zijn terugkeer ervaart hij zelf ook het Friese geluk. Vooral als hij tochtjes maakt op zijn racefiets. ‘Hier fietsen is onvergelijkbaar met in het westen. Daar duurt het zo lang voordat je uit de bebouwde kom bent. Hier fiets ik zo de stad uit. Fryslân is zo mooi!’

Dat geluksgevoel zullen veel Friezen herkennen. Het staat bekend als de Friese paradox. Inwoners van de provincie verdienen minder, maar zijn gelukkiger dan de rest van Nederland. Dit gevoel staat echter onder druk. Daarvoor waarschuwde het Planbureau Fryslân eind 2024 in een alarmerend rapport: de Friese paradox is niet langer vanzelfsprekend. Het werd vorig jaar gevolgd door een onderzoeksrapport van Rabo Research, waarin werd beschreven waar Fryslân zich op moet focussen om de brede welvaart in de toekomst te kunnen borgen.

De rapporten waren voor Buma een signaal om die urgente boodschap breder onder de aandacht te brengen. ‘Ik schrijf graag en besloot dit pamflet uit te geven. Als statement.’ Hij verspreidde het in Den Haag en zijn manifest ligt ook op het hoofdkantoor van Rabobank in Utrecht.

Buma’s oproep: actie is nodig om het Friese geluk ook de komende twintig jaar te behouden. Want de vergrijzing neemt toe, het aantal jongeren neemt af. En de bevolking krimpt. ‘Sinds 2010 zijn er honderd basisscholen gesloten. In 2040 heeft Fryslân 90.000 65-plussers meer dan nu. En de beroepsbevolking telt dan 30.000 mensen minder. Dat zijn schrikbarende cijfers’, stelt Buma.

‘We moeten de noodzaak voelen tot actie. Er is geen tegenstelling tussen houden wat we hebben en verandering. Neem de Friese taal. Die kan alleen behouden blijven als er jongeren zijn die Fries spreken.’ Maar er is perspectief, verzekert hij. ‘Als we samen onze schouders eronder zetten. Om het hier goed te houden, moeten we aan de slag. Verandering en dynamiek zijn ons behoud. Zo creëren we werkgelegenheid en houden we jongeren vast.’

Waar moet Fryslân zich dan op richten? ‘Op punten waar we al sterk in zijn en waarmee we ons kunnen onderscheiden. We zijn koploper op het gebied van circulariteit, water en een gezonde bodem. Op deze onderwerpen moet Fryslân voor Haagse beleidsmakers een vanzelfsprekende plek zijn om te investeren.’

‘Wij hebben bijvoorbeeld met Wetsus een onderzoeksinstituut dat technologieën ontwikkelt die de hele wereld nodig heeft. In São Paulo is Fryslân vorig jaar uitgeroepen tot de meest circulaire regio van de wereld. We staan al op een hoog niveau. Op die weg moeten we doorgaan. Want zo houden we de komende twintig jaar een voorsprong. Al zijn die drie sectoren niet exclusief, ze vormen een belangrijke economische basis voor de toekomst.’

Van groot belang is het om clusters te vormen van ondernemingen, overheden en onderwijsinstellingen, onderstreept Buma. ‘Je moet die partijen aan elkaar koppelen.’ In dit verband noemt hij de recente oprichting van een Economic Board in Friesland (EBF).

Hij ziet ook een rol voor de agrarische sector. Jonge boeren zien volgens hem in dat doorgaan op de huidige weg niet kan. ‘De grootschalige landbouw legt een onevenredig beslag op de bodem en de lucht- en waterkwaliteit. Dat zien zij en zij willen vooruit met natuurinclusief boeren. Er moet daarvoor een goed verdienmodel komen en dat is een zoektocht. Maar een boer wordt ook niet gelukkig van eeuwig gesubsidieerde ondersteuning. Dus we moeten veranderen.’

Een ander voorbeeld van een Friese innovatie is de circulaire bouw, waarin bedrijven als Dijkstra Draisma en Van Wijnen vooroplopen. ‘Ze zijn een landelijk voorbeeld’, meent Buma. ‘Bij het Spoordok in Leeuwarden bijvoorbeeld wordt volgend jaar een nieuwe woonwijk gebouwd. Dat wordt een toonbeeld van circulair en biobased bouwen. En de woningen krijgen allerlei innovaties op het gebied van waterbesparing en hergebruik van water. Een prachtig uithangbord voor de rest van Nederland. Den Haag kan hierop inspringen.’

Fryslân heeft landelijk een goede naam. Daarvan kan het profiteren, meent Buma. ‘Iedereen kent de Friese meren en de Waddeneilanden.’ Al moet Fryslân niet alleen de provincie zijn waar Hollanders komen zeilen, stelt hij. ‘Het moet geen groot openluchtmuseum worden.’

Sommigen pleiten voor behoud van wat Fryslân heeft. Dit komt onder meer tot uiting in het verzet tegen de Lelylijn, de door een deel van de Friezen gewenste snelle spoorverbinding tussen Almere en Groningen/Leeuwarden.

Buma noemt dit het ‘Lelylijn-gevoel’. De teneur dat ‘we’ hier niet zitten te wachten op ‘al die Hollanders’. Buma: ‘Daaruit spreekt angst voor verandering. Maar die spoorlijn is essentieel en gaat het verschil maken. Fryslân krijgt daardoor een snellere aansluiting op de Randstad. We willen toch geen land zijn met een overvolle Randstad, een booming Eindhoven en een ruraal stilstaand Noorden? Nee, we moeten meedoen. En dat kunnen we!’