Is de industrie op elk scenario voorbereid?

Sinds de Tweede Wereldoorlog is de Nederlandse industrie enorm efficiënt georganiseerd. Bedrijven houden zo min mogelijk voorraad aan en halen hun grondstoffen en andere toeleveringen just in time uit landen waar ze het goedkoopst verkrijgbaar zijn. Dat maakt wel dat bedrijven en hun klanten bij verstoringen snel in de problemen komen. Dat Nederland vanwege zijn ligging en enorme haven de toegangspoort van Europa is geworden, maakt de sector een aantrekkelijk doelwit voor kwaadwillenden, en dus nog kwetsbaarder.

Nu denken we bij industrie aan fabrieken waar rook uit grote schoorstenen komt, maar het zijn vooral middelgrote en kleine bedrijven die ‘iets maken’. Yorick Cramer, sectormanager industrie & defensie bij Rabobank: ‘Halfgeleiders bijvoorbeeld, instrumenten waarmee we kabels en leidingen in de Noordzee beveiligen, of radarsystemen waarmee vliegtuigen en drones worden gedetecteerd. De industrie maakt veel halffabricaten die essentieel zijn voor de rest van onze economie en voor vitale infrastructuur zoals onze energie- en drinkwatervoorziening, de zorg en defensie.’

De industrie is dus essentieel, maar kwetsbaar. ‘Oorlogen en andere conflicten, hoe ver van huis ook, hebben gigantische rimpeleffecten voor de Nederlandse industrie. Die zie je meestal als eerste in de toeleveringsketen. Dan zijn grondstoffen ineens niet meer beschikbaar, heel duur geworden of de levering is ernstig vertraagd. Het conflict in Iran, de oorlog in Oekraïne, het coronavirus; we hebben die rimpeleffecten al vaak meegemaakt.’ 

Vandaar de ‘brede roep’ om strategische autonomie. Simpel gezegd houdt dat in dat bedrijven zich minder afhankelijk maken van wat er elders allemaal gebeurt. Dat ze autonoom (zelfstandig, onafhankelijk) hun bedrijf sturen, niet in situaties komen waarin ze geen kant meer op kunnen. Zelfredzaamheid hoort er ook bij: dat bedrijven het nog een paar dagen uithouden als de stroom uitvalt of als een belangrijke leverancier wegvalt. En weerbaarheid: dat (digitale) systemen goed beveiligd zijn tegen kwaadwillenden. Niet alleen de overheid roept op tot een strategisch autonome industrie, ook organisaties als VNO-NCW en MKB Nederland doen dat. En Cramer, namens Rabobank.

Bij Simac, IT-dienstverlener voor de industrie-, zorg- en retailsector, toetst technology lead Stefan Collet elke dienst die wordt ontwikkeld ‘zwaar’ op veiligheid en strategische autonomie. ‘Dat zijn echt de pilaren waar onze digitale infrastructuur op is gebouwd.’ Simacs klanten, waaronder ‘tientallen’ ASML-toeleveranciers in de Brainport-regio, zitten vaak vast aan bepaalde software, omdat het door de producenten ervan erg complex of duur wordt gemaakt om over te stappen.

Het AI-gebruik van Simacs klanten vraagt om enorm krachtige computers die veel te duur zijn om zelf aan te schaffen. En hun gevoelige data staan opgeslagen in datacenters die vaak buiten het Nederlandse rechtsgebied vallen. Dat maakt ze behoorlijk afhankelijk van derden. ‘Daar zijn onze klanten zich bewust van, al spreken ze niet van ‘strategische autonomie’, zegt sales director Edward van Rossum. ‘Ze zeggen gewoon tegen ons: ‘Dit zijn onze kroonjuwelen, onze belangrijkste data, applicaties en systemen, en die moeten veilig blijven. We willen te allen tijde zelf, autonoom kunnen beslissen over hoe en bij wie we die data opslaan en welke applicaties we gebruiken. Regel dat alsjeblieft voor ons’.’

Dat probeert Simac te doen door eigen clouddiensten te ontwikkelen en die dure computers aan te schaffen, waar hun klanten dan gebruik van kunnen maken. Daarmee lijkt de positie van hun klanten onveranderd, toch gaat hun strategische autonomie erop vooruit, zegt Collet: ‘We hebben constructies waarin gebruikers – al dan niet verenigd in een coöperatie – op termijn eigenaar kunnen worden van de software die ze bij ons afnemen. En we hebben het zo geregeld dat ze eenvoudig kunnen overstappen naar een andere dienstverlener. Onze diensten zijn ‘redundant’ (dubbel) gebouwd: als de ene dienst uitvalt – door brand, een digitale aanval of door bepaalde geopolitieke ontwikkelingen –, neemt de andere het zo over. De Brabantse datacenters waar wij servers hebben staan, vallen volledig onder het Nederlandse recht en de glasvezelverbinding ertussen beheren we zelf.’ 

Los van de IT is het voor de Nederlandse industrie belangrijk om hun toeleveringsketen onder de loep te nemen. Cramer: ‘Kun je bij een verstoring in de keten grondstoffen ergens anders vandaan halen? Kun je de hogere kosten dragen of ga je die doorberekenen aan je klanten? Welke gevolgen heeft stroomuitval en hoeveel last gaan je klanten daarvan ondervinden? Misschien heb je wel klanten die van vitaal belang zijn voor ons land, zoals netbeheerders, defensie en ziekenhuizen.’

De eerste stap is om alle scenario’s en de gevolgen daarvan in beeld te krijgen. De tweede stap is dit thema verankeren in je bedrijfsvoering – dat is het strategische in ‘strategische autonomie’. Cramer: ‘Overweeg je toeleveringsketen anders in te richten of een noodstroomvoorziening aan te leggen. Stal preventief je data op Europese servers en gebruik Europese software. Investeer in digitale beveiliging, zodat je een minder aantrekkelijk doelwit bent voor hackers en de schade van een aanval minder groot zal zijn.’

Keuzes ten behoeve van strategische autonomie kosten bedrijven vaak veel geld, weet Cramer. ‘Rabobank kan financiering verstrekken en ondernemers helpen andere financieringsbronnen aan te boren, zoals durfkapitaal en fondsen van regionale ontwikkelingsmaatschappijen. Ook adviseren we de industriesector over strategische autonomie op basis van onderzoeken die we daar naar doen.’

Cramer merkt dat de Nederlandse industrie zich wel bewust is van het belang van strategische autonomie, maar dat daar nog niet structureel aan wordt gewerkt. ‘Uitzonderingen zijn de defensiesector, waar grote stappen op dit vlak worden gezet, en de halfgeleiderindustrie, die in een goede positie verkeert.’

Hoofdrolspeler in die halfgeleiderindustrie is chipmachinefabrikant ASML. Rondom dit bedrijf is een heel ecosysteem van toeleveranciers ontstaan, de Brainport Eindhoven, waar Simac ook toe behoort. Van Rossum voelt zich sterk met de regio verbonden (‘het zit hier vol hightech-koplopers van de wereld!’) en wil daarom graag ‘bijdragen aan een sterke, betrouwbare en toekomstbestendige digitale infrastructuur’. 

Een van Simacs diensten die dat doel dient, is coöperatief datadelen. ‘Het is van het grootste belang dat technische tekeningen en contracten vol met bedrijfsgeheimen veilig over en weer kunnen worden gemaild. Onze technologie knipt bestanden op in kleine stukjes en slaat die verspreid op op servers van andere netwerkleden. Mocht een bedrijf gehackt worden, dan is het bestand incompleet en in principe onleesbaar.’