Jeugdcircus als cultureel erfgoed

Op het eerste gezicht is er niks opvallends aan manege Het Edele Ros, aan de rand van een woonwijk in Haaren. Groen geverfde golfplaten bepalen het aangezicht. Een witte roldeur is open, waardoor je naar binnen kunt kijken. In de piste maken een paard en ruiter hun ronde. Maar wie om het hoekje kijkt, ziet een stenen bijgebouw aan de manege. Naast de grijze deur steken een rood logo en rode letters fel af tegen de muur. Te zien zijn een clown en de tekst Il Grigio. Het is de naam van het oudste jeugdcircus van Nederland, dat hier gehuisvest is.

Binnen oefent een aantal kinderen deze avond hun ‘nummer’. Sommigen proberen hun evenwicht te houden als koorddanser. Eén meisje doet dat zelfs met een opengeklapte paraplu in haar rechterhand. Anderen liggen met hun rug op de grond en hun benen in de lucht. Soepel laten ze een langwerpige buis over hun voetpalmen ronddraaien.

Zo gaat dat hier bijna het hele jaar door. Vijfenzestig artiesten tussen de vier en achttien jaar – allemaal uit Haaren – oefenen maandenlang voor de show, die zij in de zomervakantie gedurende twee weken opvoeren. Elk jaar komen er zo’n tienduizend bezoekers op af. Terwijl het aantal jeugdcircussen de afgelopen decennia is afgenomen in Nederland, speelt Il Grigio al sinds 1961 een belangrijke rol binnen Haaren.

‘Het is eigenlijk gewoon cultureel erfgoed’, zegt de 35-jarige Suzanne van Elderen. Zij kwam als kind al bij het circus en is tegenwoordig een van de honderddertig vrijwilligers die Il Grigio draaiende houden. Volgens haar zorgt het jeugdcircus voor een bepaalde saamhorigheid in het dorp. ‘Een groot deel van de inwoners heeft wel iets met het circus. Van deelnemende kinderen tot ouders die helpen als vrijwilliger en de lokale slager die sponsort.’

Eens per jaar ondergaat de manege voor twee weken een complete metamorfose. Dan verandert de rijbak van de paarden in een vloer waarop de kinderen hun kunsten vertonen. De doeken aan de rand van het dak, tribunes en verdere aankleding geven de bezoekers het idee dat ze echt in een circustent zijn.

‘De shows zijn het hoogtepunt van het jaar. Daar werk je met z’n allen maandenlang naartoe’, zegt de achttienjarige Lienke van Eindhoven. Zij kwam als meisje van vier bij het circus. Dit jaar doet ze vanwege haar leeftijd voor de laatste keer mee. ‘Ik ben ermee opgegroeid’, zegt Van Eindhoven, wier moeder, broer en zus ook bij het circus zaten.

Ze maakte in al die jaren naar eigen zeggen niet alleen de grootste lol, ook vond ze het leuk om kinderen van verschillende leeftijden te leren kennen. ‘Het verbroedert op een heel andere manier dan bijvoorbeeld school of de voetbalclub. Daar zit je met leeftijdgenoten in de klas of in het team. Maar bij het jeugdcircus loopt iedereen door elkaar, van vier tot en met achttien jaar oud’, aldus Van Eindhoven. ‘Door het circus heb ik nu een vriendengroep met wie ik ook na de shows veel samen doe.’

Zo loopt het jeugdcircus al generaties lang als een rode draad door het dorp, dat zo’n zesduizend inwoners telt en gelegen is tussen Tilburg en Den Bosch. Om te begrijpen hoe dat kan, gaat Van Elderen terug naar begin jaren zestig toen er voornamelijk boerengezinnen in Haaren woonden en pastoor Verrijt de dorpspastoor was.

Hij wilde in de zomervakantie iets leuks organiseren voor de kinderen in het dorp, omdat velen van hen niet op vakantie konden. Het boerenbedrijf van hun ouders draaide ook in de zomermaanden gewoon door, waardoor zij dichter bij huis vertier moesten zoeken. ‘Zou een jeugdcircus iets zijn?’, vroeg de pastoor zich af. Hij besloot een oproep in het lokale nieuwsblad te plaatsen wie er clown wilde worden. Die oproep bleef niet ongezien: ruim veertig kinderen ‘solliciteerden’ als clown. Nog honderd anderen meldden zich met circusdromen. Al snel kregen de kinderen allerlei rollen toebedeeld. Van clown tot slangenmens en van acrobaat tot jongleur.

Maar dat was niet alles: moeders ontwierpen fraaie kostuums en vaders gingen aan de slag met het maken van attributen. Op het schoolplein van de lokale basisschool werd een staalkabel gespannen, zodat koorddansers in spé konden oefenen. ‘Het circus was geboren’, zegt Van Elderen. Ze liep vroeger zelf op de bal en traint nu kinderen hierin.

Het was ook pastoor Verrijt die de naam van het jeugdcircus bedacht, waarbij hij moest denken aan zijn Italiaanse collega Don Bosco. Hij was niet alleen een bekende priester, maar bovenal een opvoeder en kindervriend. Hij had een hond die ‘de grijze’ heette, in het Italiaans Il Grigio.

In tegenstelling tot de kinderen hoeven de vrijwilligers niet in Haaren te wonen. Voor hen zijn de regels iets soepeler, al hebben ze allemaal een band met het dorp, verzekert Van Elderen. Zelf woont ze tegenwoordig in het naastgelegen Helvoirt, maar ze is nog minimaal twee keer per week bij het jeugdcircus. ‘Het is de sfeer en de binding die je met elkaar hebt’, zegt ze, zittend in de kleine kantine.

Terwijl ze haar woorden uitspreekt, komen drie vrouwen van middelbare leeftijd binnen. Twee van hen hebben een naaimachine bij zich. De ander draagt een tas vol met stoffen. Ze behoren tot het ‘kledingteam’ en duiken al snel de opslagruimte naast de kantine in, waar alle kostuums en andere kledingstukken in plastic bakken liggen. Elk jaar weer verstellen ze of maken ze nieuwe kostuums.

Iets verderop in de grote oefenruimte ligt de negenjarige Dylana Sars op haar rug met de benen in de lucht. Geconcentreerd laat ze een groot, houten kruis op haar voetpalmen balanceren. Door haar voeten langzaam te bewegen, begint het kruis te draaien. ‘Ik kijk er enorm naar uit om op te treden, maar vind het ook spannend’, zegt Sars als ze even pauze heeft.

Voor Sars is het de eerste keer dat ze meedoet aan het jeugdcircus. Ze werd enthousiast door de verhalen van een meisje uit haar klas. ‘Ik dacht: dat wil ik ook’, zegt ze. ‘Hier doe je dingen die je thuis nooit zou doen.’ Voor dit jaar concentreert ze zich op het houten kruis, maar in de toekomst zou ze meer met acrobatiek willen doen.

De kinderen kunnen maximaal twee voorkeuracts doorgeven waar ze aan willen meedoen. En met bijna twintig verschillende nummers is er keus genoeg. Tijdens de tweeënhalf uur durende show (inclusief pauze) krijgt het publiek van alles te zien: eenwielers, koorddansers, clowns, slangenmensen, acrobatiek, trampolinespringen en ga zo maar door. Van Elderen: ‘Als de shows voor de deur staan en we de generale repetitie doen, denk ik altijd: wauw, de kinderen hebben het toch maar weer mooi geflikt.’

Veel bezoekers zijn verrast over het hoge niveau van de show, merkt Van Elderen. Het is volgens haar een van de redenen dat niet alleen mensen uit de regio, maar vanuit heel Nederland naar het jeugdcircus komen. ‘Sommige mensen gaan hier in de buurt op vakantie en pakken dan meteen het circus mee. Anderen komen er speciaal anderhalf uur voor op en neer gereden.’

Aan de muur in de oefenruimte hangen aankondigingsposters van de voorgaande jaren. Elk jaar bedenkt het ‘programmateam’ een verhaallijn voor de show. Van kinderen die verdwaald zijn in de jungle tot een regenboog die stuk is en gerepareerd moet worden. ‘Ja, het programmateam is creatief’, aldus Van Elderen. Wat het thema dit jaar is, wil ze niet zeggen. ‘Dat is nog een verrassing.’

De 9-jarige Dylana Sars heeft in elk geval heel veel zin om voor het eerst op te treden. ‘Ik kan echt niet wachten. Maar dat komt ook doordat mijn vriendje komt kijken.’