7 min

Een zolder vol verhalen

Reportage

Dat je er zomers tegen de vlakte ging van de hitte, was tot daaraan toe. Maar dat een lederen zool uit de Romeinse tijd niet meer te restaureren was omdat hij niet bestand bleek tegen de klimaatschommelingen op zolder, ging directeur Arja van Veldhuizen van Stadsmuseum Woerden te ver. Met de hulp van velen lukte het om de zolder te verbouwen tot een prachtige expositieruimte over de geschiedenis van Woerden. En die is spannender dan je misschien denkt.

Hoe het enorme Romeinse dolium ooit op de zolder van Stadsmuseum Woerden is terechtgekomen, blijft een raadsel: het past door geen enkel kozijn. ‘Een dolium is een voorraadvat, dat werd ingegraven om etenswaren koel te houden’, legt directeur Arja van Veldhuizen uit, terwijl ze wijst naar een gigantische aardewerken pot. ‘Onze aannemer wilde dat we de zolder leeg opleverden. Nou, dat ging dus niet. Het dolium is verpakt in een op maat gemaakte krat en de aannemer heeft eromheen gewerkt. Gelukkig is het goed gegaan.’

Mammoettand

We bezoeken Van Veldhuizen op een hectisch, maar spannend moment: vlak voordat de nieuwe, permanente expositie Verhaal van Woerden wordt geopend. Overal op zolder staan gemerkte kisten en dozen. Projectleider Teatske de Jong, ingehuurd om de verbouwing te coördineren en de expositie samen te stellen, voelt zich als een kind op Sinterklaasavond: eindelijk kan het uitpakken beginnen.

‘Weet iemand waar de mammoettand is gebleven?’, vraagt ze, terwijl ze witte handschoentjes aantrekt. ‘Die kies is ruim 50.000 jaar oud. Het is een indrukwekkend ding, zelfs de wortels zitten er nog aan. Hij is gevonden in de Cattenbroekerplas door amateurarcheoloog Pieter Stoel.’ De tand is nergens te bekennen, vermoedelijk staat hij nog in het depot. ‘Vanmiddag wil ik hem in de vitrine zetten’, zegt De Jong, ‘net als de muntschat uit circa 1575, die is gevonden bij Harmelen. Hij is daar waarschijnlijk in de grond gestopt tijdens de Spaanse belegering. Waarom hij niet is opgehaald, zullen we nooit weten.’

‘SamenmetinwonersbepalenwewelkeobjectenindeexpositieVerhaalvanWoerdenthuishoren’

Een lederen zool uit de Romeinse tijd heeft het niet overleefd

Dankzij de verbouwing kunnen deze en vele andere, fascinerende Woerdense voorwerpen vanaf nu wél worden bewonderd. ‘Eindelijk kunnen we hier meer laten zien dan alleen aardewerk; niet-stenen objecten leden te veel onder het vochtige klimaat’, verklaart Van Veldhuizen. ‘Een lederen zool uit de Romeinse tijd, die we in bruikleen hadden van de provincie, heeft dat niet overleefd. Ik vond dat heel erg. Het was een mooi exemplaar, met spijkertjes eronder voor de grip. Je moet er toch vanuit kunnen gaan dat zoiets bij een museum in goede handen is?’

Er moest dus duidelijk iets gebeuren, maar een monument uit de zestiende/zeventiende eeuw verbouwen gaat niet zomaar. ‘Het pand is eigendom van de gemeente en valt onder Monumentenzorg. Niet alles kan en mag’, vertelt Van Veldhuizen. ‘Zo bleek een lift naar zolder een kansloze missie. Er is nauwelijks ruimte voor, maar het levert ook te weinig op, omdat elke verdieping kleine trapjes heeft. Met een rolstoel kom je dan alsnog nergens. Ook airconditioning op zolder was onmogelijk, maar mechanische ventilatie en goede isolatie konden wél. Het is er nu nog steeds warm in de zomer, maar we hoeven de bovenverdieping niet meer te sluiten vanwege de hitte.’

Uitstel, maar geen afstel

Van Veldhuizen en De Jong hadden een lange adem nodig om te komen tot deze feestelijke dag van uitpakken en inrichten. Het hele proces van begroten, fondsen werven, verbouwen en het samenstellen van de expositie duurde om allerlei redenen veel langer dan gedacht. ‘Het aanvragen van provinciale subsidie is door nieuwe regels ontzettend complex en tijdrovend geworden; de donatie vanuit het Stimuleringsfonds van Rabobank was vele malen sneller geregeld’, aldus Van Veldhuizen.

Experiment met participatief verzamelen

Een geschiedenis van vele duizenden jaren samenvatten op een bescheiden zolder, hoe doe je dat? Waar vind je de beste voorwerpen en misschien nog wel belangrijker: hoe maak je een keuze? De Jong veegt met een theedoek het zweet van haar voorhoofd en vertelt hoe ze dat aanpakte: ‘We namen de reeds bestaande website verhaalvanwoerden als startpunt. Vervolgens zijn we een experiment aangegaan met participatief verzamelen. Dit betekent dat we als museum samen met inwoners bepalen welke objecten in onze expositie thuishoren.

We gingen dus niet op zoek naar specifieke voorwerpen, maar naar verhálen. Met een klein team van jonge historici gingen we overal op bezoek: bij kerken en musea, boeren en verzamelaars, immigranten en amateurarcheologen. De Historische Vereniging heeft ons daarbij enorm geholpen.’

De nieuwe manier van verzamelen kostte veel meer tijd, maar het was volgens De Jong ook ongelofelijk leuk en leerzaam. ‘Historici zijn van nature gefocust op het verzamelen van feiten, dat is iets heel anders dan het zoeken naar mooie verhalen. Daarvoor moet je goed kunnen luisteren en inspelen op wat iemand vertelt.’

Molukse warmhoudketel

Erfgoedprofessional Josephine Feij, die afstudeerde op de expositie en vandaag uiteraard komt helpen inrichten, bleek talent te hebben voor participatief verzamelen. Zo konden er dankzij haar gesprekken met de Molukse gemeenschap enkele schilderijen en een kookboek aan de expositie worden toegevoegd.

De Molukse warmhoudketel stond al langer in het museum en maakt nu deel uit van Verhaal van Woerden. Feij vertelt: ‘In 1951, na de onafhankelijkheid van Indonesië, kwam een groep Molukse militairen met hun gezinnen naar Woerden. Deze ketel werd gebruikt om warme maaltijden van de gaarkeuken naar hun barakken te brengen. Hij staat ook symbool voor de botsing tussen twee culturen, want de Molukkers vonden het Nederlandse eten helemaal niet lekker en moesten er hard voor strijden om zelf te mogen koken.’

Feij wijst ook op twee KNIL-kisten, die onder het schuine dak staan. ‘Ze werden door de Molukse militairen gebruikt als koffers en bleven lange tijd onuitgepakt, omdat iedereen hoopte snel terug naar huis te kunnen. Maar die belofte heeft de Nederlandse regering nooit waargemaakt.’

Dakpannen tentoongesteld

De Jong wijst naar een ander voorwerp dat volgens vele Woerdenaren niet mocht ontbreken in de expositie: een dakpan. ‘Dakpannen worden hier al sinds de Middeleeuwen gemaakt van klei uit de Rijn. Deze vonden we bij de gebroeders Tuls, een handel in oude bouwmaterialen. De eigenaar kon ons precies vertellen waarom juist déze dakpan in de tentoonstelling hoort.’

En zo is er nog een hele rij objecten die een klim naar de nieuwe zolder de moeite waard maken. Neem de geweibijl uit het Stenen Tijdperk, of de hyenakeutels (ja, echt) uit de tijd dat Woerden nog een toendra was. En natuurlijk de Romeinse paradehelm die uit de Rijn werd gevist en het Frankische zwaard uit de 8ste eeuw, dat in 2012 bij een opgraving onder het Kerkplein is gevonden.

‘Hetverhaalisnodigomhetobjectopwaardetekunnenschatten’

Nieuwe manier van verzamelen en presenteren

Het object dat Feij echter het meeste raakt, komt van een Syrische vluchteling – ook hedendaagse nieuwkomers zijn immers onderdeel van het verhaal van Woerden. ‘Ahmed Hattab vluchtte uit Syrië en werkt nu als vrijwilliger in ons museum. Zijn zus woont nog daar en stuurde hem een schilderij toe, dat ze maakte van hun thuisland. Ik vind het heel bijzonder dat haar werk nu hier in het Stadsmuseum Woerden hangt, ook al zal ze het zelf waarschijnlijk nooit zien.’

Het schilderij toont volgens Van Veldhuizen ook aan dat bij deze nieuwe manier van verzamelen een nieuwe manier van presenteren hoort: ‘Het verhaal is nodig om het object op waarde te kunnen schatten. Daarom maakten we voor deze expositie ook video’s, waarin inwoners hun verhaal vertellen. Ze zijn te zien op onze website Verhaal van Woerden.’ Het museum wil ook het lesprogramma voor scholen interactiever maken. ‘Als leerlingen na een bezoek aan ons museum in hun eigen omgeving op zoek gaan naar verhalen en voorwerpen, houden we samen de geschiedenis van Woerden levend.’ <

  • Auteur: Laura van der Burgt
  • Fotograaf: Koen Verheijden

Meer lezen over dit onderwerp?