Rommel ruimen langs de Waal

Op een zaterdagochtend rond half tien verzamelt zich een groep mensen langs de Waal in Druten. Vandaag gaan ze hier de oevers van de rivier vrijmaken van alle rotzooi die er ligt. De meeste mensen zijn al wat ouder. Vrijwilliger Ruud van Kraaij deelt handschoenen, grijpstokken en ringen met vuilniszakken uit op de Veerdam. De vrijwilligers vertrekken richting de uiterwaarden. ‘Ik heb groepjes ingedeeld, zodat mensen van de zwerfafvalbrigade, die dit vaker doen, samen lopen met nieuwe vrijwilligers.’

Er valt genoeg op te rapen. De rivieroevers lijken schoon, groen en netjes als je in de verte kijkt, maar wie de blik richt op de grond komt van alles tegen. Blikjes en flesjes, maar ook stukken glas en plastic, rietjes, veel verpakkingsmateriaal en doppen. Soms zijn het hele kleine plastic snippers en overal liggen sigarettenpeuken. Het is bevredigend om te zien hoeveel je kunt weghalen. In een half uurtje heb je op een klein stukje gras al snel een vuilniszak vol.

Een stuk verderop, in Nijmegen, lopen jonge mensen van verschillende studenten- en sportverenigingen met grijpers en vuilniszakken langs de Waal. ‘De verenigingskas wordt gesponsord als de verenigingen vrijwilligers sturen om een ochtend op te ruimen langs de Waal’, vertelt Eveline Vink, projectleider Schone Rivieren bij IVN Natuureducatie. ‘Daarmee zijn de oevers weer schoon, maar het zorgt ook voor bewustwording. Mensen die een keer hebben opgeruimd, laten zelf niet zo snel rotzooi achter.’

In Nijmegen kan het opruimwerk rekenen op enthousiaste reacties van voorbijgangers. Een hardloopster roept al rennend een bedankje, net als een bootcamptrainer met zijn groepje. Wandelaars knikken vriendelijk, sommigen rapen ook als ze iets zien liggen.

Froukje Balk, bioloog, is een van de organisatoren van de actie in Druten en onderzoeker bij Schone Rivieren. ‘Ik doe dit omdat ik me al langer zorgen maak over de plastic soep. We hebben maar één planeet en ik wil graag dat mijn kinderen en kleinkinderen ook een leefbare aarde hebben. Plastic breekt niet af, het wordt volledig opgenomen in de natuur. Via planten en dieren komt het in onze voedselketen terecht. Wij krijgen het zelf ook binnen.’

Eveline Vink sluit zich hierbij aan. IVN is een van de deelnemende partijen aan Schone Rivieren, samen met Stichting de Noordzee. ‘Het project is gestart in 2017, toen steeds meer bekend werd over de plastic soep in de Noordzee. Het leek ons logisch om bij de rivieren te beginnen met opruimen, omdat plastic vanuit daar naar zee stroomt.’

De stichting begon al snel, mede dankzij een grote donatie van de Postcodeloterij, met het doen van onderzoek. ‘We waren benieuwd wat we zouden aantreffen’, zegt Vink. ‘Bovendien kunnen we met meer informatie ook gericht actie ondernemen. Door nauwkeurig in kaart te brengen wat we vinden, kunnen we bedrijven en fabrieken erop aanspreken. We vonden bijvoorbeeld vlak bij een piepschuimfabriek heel veel korrels piepschuim.’

Omdat piepschuim heel goed herbruikbaar is, zijn de initiatiefnemers gaan praten bij de fabriek. ‘Ze hebben meteen actie ondernomen om ervoor te zorgen dat de korrels niet verwaaien en ze zijn andere zaagjes gaan gebruiken.’ Een ander groot succes zijn de nieuwe verpakkingen van Wilhelmina pepermunt en Anta Flu-snoepjes. ‘We vonden duizenden plastic wikkels in de natuur. Zwerfafvalrapers zijn gaan praten met de fabrikanten en ze worden nu in afbreekbaar papier verpakt.’

Balk is sinds haar pensioen onderzoeker bij Schone Rivieren. ‘Ik heb een eigen stuk rivieroever, van ongeveer honderd meter. Twee keer per jaar ga ik daarheen om onderzoek te doen. Ik raap alles op. Van sigarettenpeuken tot aan kleine draadjes en snippers plastic. Vervolgens ga ik het categoriseren. Ik heb een lijst met wel vierhonderd verschillende categorieën.’ Er zijn meer dan elfhonderd burger-onderzoekers voor ruim vijfhonderd verschillende
locaties langs de rivieren.

Naast het opruimen en onderzoeken is ontdekken en oplossen ook een activiteit van Schone Rivieren. ‘Bij ontdekken hoort het verbinden van mensen met de natuur’, legt Vink uit. ‘Bijvoorbeeld door excursies en rondleidingen te organiseren rond de rivier. Als je met een gids door de uiterwaarden loopt, zie je hele mooie dingen en krijg je er veel gevoel bij.’ Oplossen gebeurt vooral met overleg. ‘Via gesprekken met overheden kijken we wat we kunnen doen om te voorkomen dat er zwerfafval in de natuur belandt’, legt Vink uit. ‘Er zouden bijvoorbeeld regels moeten komen voor plastic in water. Daar staat nu niks over in de waterrichtlijn.’

Al rapend kom je een ongelofelijke hoeveelheid sigarettenpeuken tegen. De grijpstokken werken verbazend goed. Zonder moeite raap je rommel op en verdwijnt het in de zak. ‘Niet iedereen weet dat peuken enorm vervuilend zijn. Het filter vergaat niet en zit bovendien vol gifstoffen’, legt Balk uit.

Lambert Romijnders is coördinator van de zwerfafvalbrigade. Vanwege een gebroken enkel moet hij deze keer op de parkeerplaats blijven, normaal gesproken helpt hij mee. ‘Het is nuttig, best leuk en het kost niet veel tijd. Daarbij is het gezellig en we zijn lekker buiten.’ De wilde konikspaarden, die in het gebied leven, komen soms voorzichtig snuffelen bij de opruimers. Verder is het stil in de polder. Op wat geklets na kijkt iedereen geconcentreerd naar de grond.

Cor Groot is aan het werk bij Afferden met een klein groepje van vijftien mensen. ‘We komen van alles tegen. Een remschijf, een voet van een etalagepop, maar ook een bos elektrokabels waar dieven het koper uit hebben gehaald.’ Groot is begonnen als natuurgids voor IVN en is nu ook onderzoeker bij Schone Rivieren. ‘Ik woon aan de Waal en ik zie steeds meer zwerfvuil liggen. Mijn motivatie is niet alleen het schoonhouden van de natuur, maar ook om mensen bewust te maken van het probleem. Degenen die voor het eerst meehelpen met opruimen schrikken vaak van wat ze aantreffen.’

Het werk van de opruimers is hard nodig, het is de enige manier om van het plastic af te komen. ‘De plastic soep is heel slecht voor de natuur en voor ons’, legt Vink uit. ‘Plastic breekt namelijk nooit af. In de natuur wordt het steeds kleiner tot er snippertjes van overblijven. Het wordt opgegeten door koeien en vissen, het zakt in de bodem en komt tussen de planten. Dieren raken erin verstrikt en vogels en andere dieren hebben soms een maag vol plastic. Omdat er geen voedsel meer bij kan, gaan ze dood van de honger. Dieren zien geen verschil, ze denken dat plastic natuur is, dat het er hoort.’

Stichting Schone Rivieren onderzoekt nu vijf jaar lang de oevers van de rivieren. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat rivieren niet eens de aanvoer van plastic soep naar zee zijn, maar zelf al plastic soep zijn’, zegt Vink. ‘Het wordt niet minder, ondanks alle actie. Er blijft steeds een stroom zwerfafval bij komen. Het wordt aangevoerd door de rivier, bij schepen gaan spullen overboord en mensen laten rotzooi achter.’

De doelstelling van Schone Rivieren blijft om plasticvrije rivieren te hebben in 2030. ‘Daarvoor is een gedragsverandering nodig’, zegt Vink. ‘We zullen mensen moeten motiveren om op te ruimen en minder plastic te gebruiken.’ Ook bedrijven zullen een bijdrage moeten leveren. ‘Veel mensen denken dat tieners en anderen die hun afval niet weggooien het grote probleem zijn, maar dat is niet het geval. Ruim tweederde komt van bedrijven en andere bronnen, zoals bouwplaatsen. Er is een wereld te winnen door beleid te maken voor bedrijven, maar ook bijvoorbeeld restaurants. Denk aan een McDonald’s. Daar ligt veel afval buiten de bakken rondom het restaurant.’

Balk is hoopvol dat het plasticprobleem wordt opgelost. Zelf blijft ze er in elk geval hard aan werken. ‘Er is bijvoorbeeld mede dankzij ons een verbod op plastic voor eenmalig gebruik. Op deze manier kan ik een kleine bijdrage leveren. Alles wat ik weghaal, komt niet in de zee. Bovendien is afval opruimen best verslavend. Tegenwoordig mag ik van mezelf, als ik een wandeling maak, op de terugweg pas rapen, zodat ik ook van de natuur geniet.’