‘Gewoon de Noordpool opspuiten als een Hollandse ijsbaan’

‘We zijn er nog niet’, waarschuwt Fonger Ypma (47) op voorhand, ‘maar tot nu toe gaan de proeven goed. Het ijs op de Noordpool groeit verrassend gemakkelijk aan.’ Ten tijde van dit interview bereidt de Delftenaar zich voor op een volgend verblijf in het Arctisch gebied. Dit keer gaan Ypma en zakenpartner Tom Meijeraan samen met nog een paar andere onderzoekers naar het noorden van Canada. ‘Daar is het een heel stuk kouder dan op Spitsbergen, waar we in ons eerste jaar proeven hebben gedaan.’

Ypma weet wat hem te wachten staat. Vorige winter verbleef het team ook al enkele weken in het noorden van Canada, waar het tussen de -20 en -30 graden is. Daar zoeken ze uit of ze het zeeijs dikker kunnen maken door er dunne laagjes zeewater op te pompen. Op die manier kan de Noordpool in theorie beschermd worden tegen dooi.

In de praktijk lijkt dat ook het geval te zijn, weet Ypma inmiddels. In Canada wordt het principe op kleine schaal toegepast om de ijswegen die ze daar in de winter op bevroren meren aanleggen, sterker te maken. Maar er moeten nog heel wat puzzelstukjes worden gelegd voor het op grote schaal kan worden uitgevoerd. En dat is het doel van Artic Reflection. Fonger en Meijeraan willen in 2030 net zoveel ijsoppervlakte opspuiten als er van zomer op zomer verdwijnt. Dat is een gebied zo groot als de Benelux.

Elke winter ligt er grofweg twaalf miljoen vierkante kilometer ijs op de Noordpool. Eeuwenlang bleef daar in de zomer zo’n tweederde van over. Maar tegenwoordig is dat nog maar eenderde. ‘De gemiddelde dikte van het ijs is aanzienlijk afgenomen. Veel ijs is eenjarig ijs dat zomers verdwijnt en ’s winters weer aanvriest. Het witte ijs weerkaatst het warme zonlicht en vormt op die manier een goede buffer tegen de opwarming van de aarde. Als het ijs gesmolten is, neemt het donkere water die warmte juist op en stijgt de temperatuur op aarde.’

Dit is helaas geen verwaarloosbaar effect, vervolgt Ypma. ‘Een kwart van de temperatuurstijging komt doordat het aardoppervlakte donkerder is geworden, onder andere doordat er veel ijs is gesmolten. Op de langere termijn heeft de uitstoot van broeikasgassen als CO₂ veruit het grootste effect op de opwarming van de aarde. Maar op korte termijn is het smeltende ijs een belangrijke factor.’

Door het zeeijs in de winter te versterken, kun je voorkomen dat we een ijsvrije zomer in de Noordpool krijgen, bedacht Ypma, toen hij in de winter van 2021 weer eens op de schaats stond. ‘Gewoon de Noordpool opspuiten als een Hollandse ijsbaan. Normaal verdwijnt zo’n idee weer. Maar dit keer niet. Toen ik ging googelen, bleek een Amerikaanse wetenschapper het idee al eens uitgezocht te hebben. En in theorie zag dat er goed uit.’

Ypma was in die tijd als directeur van een data-analysebedrijf betrokken bij de energietransitie. ‘Dat ging goed. Maar – en die gedachte zat vaak in mijn hoofd – ook als die energietransitie gaat lukken, ligt er nog heel veel broeikasgas onder de per­mafrost, de bevroren aarde in de poolgebieden en het hoog­gebergte. Als dat door ontdooiing allemaal vrijkomt, kunnen we die energietransitie weer helemaal opnieuw doen.’

De uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek samen met de TU Delft deden Ypma besluiten het idee om te zetten in daden. Samen met Tom Meijeraan richtte hij Arctic Reflections op. Voor de financiering zochten ze steun bij overheden, filantropen en bedrijven als Rabobank, die een bijdrage schonk uit haar Impactfonds. ‘We hebben gekozen voor een bedrijfsvorm, geen ngo ofzo. Omdat we vinden dat de uitwerking snel moet gebeuren en omdat we ons realiseren dat er op een gegeven moment een groot financieel risico moet worden genomen. Dat is lastig binnen een ngo.’

Probleem is alleen wel dat het tot nu toe een onderneming is zonder commercieel verdienmodel. ‘Uiteindelijk moet er een overheid of een hele grote filantroop instappen die de kosten op zich neemt, want de enorme maatschappelijke winst die het gaat opleveren, gaan we niet direct terugzien in euro’s of dollars. Het belangrijkste is voor ons natuurlijk de missie.’

Maar zover zijn Ypma en Meijeraan nog niet. ‘We moeten nog veel zaken uitzoeken. Tot nu toe hebben we een gebied van honderd bij honderd meter opgespoten, maar het is de bedoeling om een gebied zo groot als de Benelux te behouden. We zoeken nu uit hoe we dat technisch het beste kunnen aanpakken. We willen het oppompen van water namelijk wel op een duurzame manier doen. Dus bijvoorbeeld met groene waterstof of windmolens. Ook moeten we de gevolgen voor de omgeving goed in kaart brengen en willen we een goede samenwerking met de oorspronkelijke bewoners van dat gebied, de Inuit, opzetten.’

Er zijn dus nog wat hobbels te nemen. Het goede nieuws is dat ze de komende tweeënhalf jaar vooruit kunnen. Samen met zeven Britse universiteiten en twee andere partijen heeft Arctic Reflections twaalf miljoen euro onderzoeksgeld gekregen. ‘De financiering van onze activiteiten slokte de afgelopen jaren veel tijd op. Die druk is nu even van de ketel. Dat is heel fijn.’

Maar, vervolgt hij, de financiering blijft een zorg. ‘Het kan zijn dat we straks precies weten hoe het moet, maar dat niemand het financiert. Daar sta ik maar niet te lang bij stil. Dan voelt het te veel als water naar de zee dragen. Maar de akelige waarheid is dat we binnen nu en twintig jaar een ijsvrije zomer op de Noordpool verwachten. Dat heeft drastische gevolgen voor het weer, het ecosysteem en het klimaat. Waar wij nu mee bezig zijn, kan dat tegengaan. Als ik daar niet in zou geloven, zou ik het niet proberen.’