‘Ik heb alleen met mezelf te dealen’

Marloes IJpelaar – theatermaker, columnist en uitgesproken feminist – groeide op in een gezin dat zich actief inzette voor de gemeenschap. Haar ouders, afkomstig uit Brabant, deden er alles aan om zich thuis te voelen in Sittard. Haar vader volgde zelfs taalcursussen om het Limburgs onder de knie te krijgen en ontving een lintje voor zijn vrijwilligerswerk. Haar moeder werkt als lerares en is even betrokken: ze maakt carnavalskostuums voor de hele school.

Als kind werd Marloes thuis aangemoedigd deel te nemen aan gesprekken. Het vormde haar vermogen om zich uit te spreken en meningen te ontwikkelen. ‘We waren thuis heel veel bezig met persoonlijke ontwikkeling. Verbeter de wereld, begin bij jezelf, was echt een slogan bij ons thuis. We waren altijd heel open en deelden kwetsbare dingen die ons op het hart lagen. En heel onderzoekend. Dat werd echt aangemoedigd.’

Al op jonge leeftijd weet Marloes wat ze wil: naar de toneelschool. De magie van het theater ontdekte ze achter de schermen, waar ze als kind haar tante hielp tijdens musicalproducties. ‘De coulissen vond ik nog bijzonderder dan de voorstelling zelf’, zegt ze over die tijd.

Haar fascinatie groeide uit tot een carrière. Niet alleen als actrice, maar ook als schrijver, maker en regisseur. Met Club Lam – het collectief dat ze samen met haar beste vrienden runt – bouwt ze aan een veelzijdig platform waarin theater, film, podcasts en columns samenkomen. De naam refereert aan zowel onschuld als rebellie. Haar werk draait om verhalen die schuren. Over vrouwen die ruimte innemen en mannen die daar soms nog aan moeten wennen.
Een van haar voorstellingen is een ode aan de Venlose volksheldin Gertruid Bolwater, in de volksmond Truuj – in het Nederlands ‘trut’ – Bolwater. Volgens de legende hielp zij in 1511 bij de verdediging van Venlo tegen de troepen van de hertog van Gelre door een vijandige vaandeldrager van de stadsmuur te duwen – of de vlag afhandig te maken. Het is geen stoffig historisch drama, maar een rauwe, brutale voorstelling die de link legt tussen de strijd van Gertruid in 1511 en de positie van de vrouw in de maatschappij van nu.

Waar ‘trut’ tegenwoordig als belediging wordt gebruikt voor een vrouw die lastig is, claimt Marloes het woord als een eretitel voor een vrouw die haar tanden laat zien en niet over zich heen laat lopen. ‘Het verbaasde me dat Truuj, die zo’n heldendaad verrichtte, pas relatief kort een standbeeld heeft in Venlo.’

In Limburg staat IJpelaar bekend als een uitgesproken feministische stem. Zij nuanceert dat beeld: ‘Ik ben hier misschien de luidste, maar niet de enige.’ In haar columns voor De Limburger beschrijft ze situaties die voor veel vrouwen herkenbaar zijn: ongewenste intimiteit, de subtiele manieren waarop vrouwen zich kleiner maken om de vrede te bewaren en misinterpretaties van vriendelijkheid.

Ze vertelt een anekdote, die ze eerder aan de krant toevertrouwde. Terwijl ze in een café in Venlo aan een tafeltje staat, wordt ze aangesproken door een man. Ze beantwoordt zijn basisvragen, zoals ‘waar kom je vandaan?’, uit vriendelijkheid en beleefdheid. Wanneer IJpelaar even later vertrekt en haar vrienden haar naar buiten begeleiden, slaat de sfeer om. Zodra haar vrienden weer binnenkomen, blijkt de man verontwaardigd te zijn. Hij vraagt hun boos of ze haar aan hem probeerden te ‘koppelen’. ‘Hij vatte mijn normale, vriendelijke interactie blijkbaar op als een beledigende poging tot koppelen. Wat had ik dan moeten doen? Niet antwoorden? Een chagrijnige kop opzetten? Strak voor me uit kijken alsof ik auditie deed voor een Scandinavische misdaadserie? Om vervolgens weggezet te worden als een omhooggevallen trut?’

Aan de hand van een aantal simpele voorbeelden maakt IJpelaar duidelijk dat we nog altijd in een mannenwereld leven. Veel medisch onderzoek is gedaan op mannelijke proefpersonen, betoogt ze. Dit heeft tot gevolg dat symptomen bij vrouwen – bijvoorbeeld bij een hartaanval – vaak niet worden herkend, omdat ze afwijken van het ‘klassieke’, lees mannelijke, beeld.

‘De driepunts-veiligheidsgordel is ontworpen voor een lichaam zonder borsten en met een specifieke torsolengte – die van de gemiddelde man. Zelfs de grootte van een smartphone is vaak afgestemd op de gemiddelde mannelijke hand, wat het voor veel vrouwen lastiger maakt om het toestel met één hand te bedienen.’

Ze gelooft dat verandering begint bij bewustwording. Niet alleen bij vrouwen, maar juist ook bij mannen. Opvallend is dat haar werk, dat ze deelt in de vorm van berichten op sociale media, steeds vaker leidt tot gesprekken. Mannen die haar benaderen met vragen, die willen begrijpen. ‘Dat vind ik hoopgevend. Dan denk ik: we zijn iets aan het veranderen.’
IJpelaar werkt aan een boek dat medio volgend jaar moet verschijnen. De werktitel luidt ‘Wat ben je volwassen voor je leeftijd’. Het gaat over de paradox tussen haar idealen en haar privéleven. IJpelaar beschrijft dat ze als ‘hardcore’ feminist eigenlijk in een evenwichtige relatie zou moeten zitten, maar dat ze in de praktijk vaak valt voor oudere mannen. Dat zorgt voor een scheve balans. Deze mannen staan vaak conservatiever in het leven, waardoor er een machtsverschil ontstaat. Het leidde een tijdje terug tot een breuk met haar oudere vriend. Ze hoeft haar feministische idealen niet langer te temperen, vertelt ze. ‘Ik kan al mijn energie in mijn werk steken. Ik heb alleen met mezelf te dealen. Dat geeft vrijheid.’

IJpelaar reist voortdurend tussen steden, woont deels in Utrecht, maar voelt zich steeds meer verbonden met Venlo. In Sittard, waar ze opgroeide, is de culturele wereld geconcentreerd rond een kleine, vaste groep, terwijl Venlo diverser en dynamischer aanvoelt. Met veel muziek en evenementen, ontstaan vanuit de gemeenschap. Ze noemt onder meer het Zomerparkfeest en de brede betrokkenheid bij vastelaovend. ‘Mensen zijn daar echt trots op. Trouwens, ik ben met mijn beste vrienden een carnavalshit aan het schrijven. Hoe die heet? From Venlo to Mesjtreech.’ Een paar dagen later stuurt ze een appje, dolblij: ‘En ja! Club Lam gaat een huis huren! We hebben een eigen stekkie gevonden aan de rand van het centrum van Venlo.’