Steeds meer ouderen, steeds meer zorgen?

ONZE SAMENLEVING VERGRIJST. Sinds 2011, toen de eerste babyboomers de pensioengerechtigde leeftijd bereikten, gebeurt dat in versneld tempo. Op dit moment is een op de vijf Nederlanders vijfenzestig jaar of ouder, in 2040 naar verwachting een op de vier. Vooral het aantal oudere ouderen neemt toe (‘dubbele vergrijzing’): de groep 80-plussers is over vijftien jaar bijna verdubbeld.

Dat doet ons zorgstelsel en de woningmarkt piepen en kraken. Dat zit zo: de groep die voor ouderen kan zorgen - zorgprofessionals en mantelzorgers - wordt kleiner. En vrijwel alle ouderen (96 procent) wonen op dit moment zelfstandig. Dat maakt de vraag naar zorg aan huis groot, want de helft van hen woont in een huis waarin het lastig wonen is wanneer lichamelijke of mentale gebreken zich aandienen. Tegen die tijd is verhuizen vaak geen (aantrekkelijke) optie meer. Dat veroorzaakt bovendien een opstopping op de woningmarkt: vaker dan vroeger wonen ouderen in een eengezinskoopwoning, die daardoor niet beschikbaar is voor jongere huishoudens.

Dit zijn de conclusies uit recent onderzoek van Rabobank. Huizenmarkteconoom Carola de Groot werkte eraan mee. ‘Al sinds de jaren tachtig zien onderzoekers deze problemen aankomen. Nu ervaren we ze. Het woningmarktprobleem is niet belangrijker om op te lossen dan het zorginfarct. Beiden moeten integraal worden aangepakt.’

Daartoe organiseerde het Dialoog Expertisecentrum van RaboResearch samen met lokale Rabobanken en gezondheidszorg specialisten van Rabobank zogeheten dialoogsessies. Betrokken partijen - overheden, ouderenorganisaties, zorgaanbieders, woningcorporaties en anderen - bogen zich over de vraag: welke kansen zien we om toekomstbestendig wonen te versterken?

‘Comfortabel oud worden’ is wat woonzorgconcept De Leyhoeve in Tilburg belooft. De tweehonderd appartementen zijn exclusief bedoeld voor 55-plussers (in de praktijk vooral 65-plussers) en ‘levensloopbestendig’ gebouwd: gelijkvloers, brede doorgangen en een badkamer met ruimte voor (mantel)zorg. Tegen meerprijzen kunnen bewoners gebruik maken van inpandige zorgdiensten, zoals thuiszorg en fysio- en ergotherapie. Er zijn meerdere horecagelegenheden, waaronder een bruin café met biljart.

De Lelyhoeve heeft net zo veel last van het tekort aan zorgpersoneel als de rest van Nederland. Het idee is echter dat de zorg hier efficiënter verloopt omdat ouderen bij elkaar wonen. Zorg is pas later in het leven van de bewoners nodig vanwege de levensloopbestendige bouw en gezamenlijkheid. De hoop is dat bewoners elkaar (mentaal) gezond houden doordat ze elkaar opzoeken, op elkaar letten en samen een wandeling maken in het mooie, aangrenzende Leijpark.

De kale huur bedraagt tussen de 1.246 euro (voor 67 vierkante meter) en 3.333 euro (voor meer dan 150 vierkante meter). Wie het zich kan veroorloven zit op rozen. Alle appartementen in de Leyhoeve zijn verhuurd.

Ook op de tweede locatie, in Groningen, is dat het geval. ‘Dit soort woonvormen, een privaat alternatief voor het verzorgingshuis, zie je steeds vaker’, zegt Joost van Hoof, lector ‘Urban Ageing’ aan de Haagse Hogeschool. Het verzorgingshuis is immers wegbezuinigd en de komende jaren komen er ook geen plekken bij in verpleeghuizen.

‘Dat zijn politieke keuzes die deels zijn gemaakt omdat mensen langer zelfstandig willen wonen, maar vooral omdat verzorgingshuizen, waarbij de overheid de huur betaalt, veel te duur zijn. In onze samenleving wordt steeds meer een beroep gedaan op zelfredzaamheid. In deze context betekent dat: zo lang mogelijk thuis blijven wonen of in elk geval particulier gefinancierd.’

Het probleem: ouderdom komt met gebreken. Negen op de tien 75-plussers hebben een chronische ziekte, meestal gewrichts­slijtage. Zelfstandig wonen, vooral in een huis met meerdere verdiepingen, wordt dan problematisch. Meer dan de helft van de zelfstandig wonende ouderen woont in zo’n potentieel ‘ongeschikte woning’. Andere, meer geschikte woonvormen zoals nultredenwoningen en seniorenflats zijn schaars.

Deelnemers aan de dialoogsessies van Rabobank zien een oplossing in het creëren van meer geschikte huizen voor ouderen. Dat kan bereikt worden via ombouw of nieuwbouw. Naar schatting zijn ten minste zeven op de tien huizen aanpasbaar: drempelloos maken en voorzien van trapliften en aangepast sanitair, zodat ouderen met mobiliteitsbeperkingen er langer kunnen blijven wonen zonder een groot beroep te hoeven doen op (mantel)zorg.

Bij nieuwbouw zien de experts vooral heil in geclusterde woonvormen. Het Rijk zet hier op in. In het nieuwste ‘programma wonen en zorg voor ouderen’ van eind 2022 schrijven de toenmalig betrokken ministers dat er vóór 2030 290.000 ouderenwoningen gebouwd gaan worden, grofweg een derde van de totaal beoogde nieuwbouw in die periode. Beleidsmakers willen daarmee twee vliegen in één klap slaan. Als ouderen vanuit een eengezinswoning verhuizen naar een ouderenwoning komt een passende woning vrij voor een gezin met jonge kinderen, dat op zijn beurt weer een woning voor een starter vrijmaakt. Zo gaat het weer stromen op de woningmarkt.

Ouderen moeten ‘eerder nadenken over het wonen van straks’, staat in het programma. Gemeenten moeten hen ontzorgen bij een verhuizing. Joost van Hoof onderschrijft dat de verhuisvraag bij ouderen ‘vrijwel altijd te laat’ komt. ‘Die komt pas na een gebroken heup, hersenbloeding of overlijden van de partner. Ik moedig alle ouderen aan om hun woonsituatie preventief en kritisch te bekijken. Maar ik vind niet dat we ouderen kunnen vragen om te verhuizen. Dat klinkt bijna stalinistisch.’

De mate van vergrijzing, de woningvoorraad en in hoeverre woningen aangepast en bijgebouwd kunnen worden, verschilt per regio. Maar een goede ‘score’ op het ene terrein wordt soms weggestreept door een slechte op het andere. Carola de Groot: ‘Relatief gezien vergrijzen steden minder hard, maar in absolute aantallen komen hier wel heel veel ouderen bij. Bovendien heb je in steden veel portiekwoningen die zich niet goed laten aanpassen. Of neem het voorzieningenniveau: in steden is dat hoger dan in landelijke gebieden, maar daar is vaak meer nabuurschap — ook heel belangrijk!’

‘Toekomstbestendig wonen vraagt niet alleen iets van de huizen, ook van onze buurten. Nog niet de helft van alle 65-plussers woont in een buurt met ten minste twee belangrijke voorzieningen op loopafstand, zoals een supermarkt, arts of ov-halte.’

Passende huisvesting, vitale buurten: dat zou moeten leiden tot een kleinere en latere zorgbehoefte. Experts hebben hun hoop daarnaast gevestigd op technologische innovaties, die de druk op het zorgpersoneel moeten verlagen. Hoe talrijk de problemen ook zijn, de dialoogsessies die De Groot bijwoonde, stemmen haar ‘hoopvol’. ‘De partijen die deelnamen ervaren dit als een gezamenlijke opgave waar nieuwe ideeën voor nodig zijn. Er wordt creatief nagedacht, binnen en buiten het eigen werkterrein.’