Op stap met de ‘voedselboss’

Kakelende kippen en klokkende kalkoenen stappen kordaat door het gras, deze zonnige middag. Vanuit het weiland van de buren staat een paard nieuwsgierig over het hek te kijken naar de groepjes mensen die op een paar meter afstand van elkaar scheppen in de aarde zetten. In vier dagen leren ze de basisbeginselen van de aanleg van een voedselbos. Vanochtend hebben ze de theorie geleerd over de samenstelling van de bodem, over klei, stikstof, zuurstof en nog veel meer. En nu, in de middag, brengen ze hier, op de cursuslocatie in Beilen, die kennis in de praktijk.

Als je er haast niet doorheen komt met je schep, legt Martijn Aalbrecht uit, is de bodem verstoord. Aalbrecht is de docent tijdens deze cursus. Hij experimenteert al tien jaar met allerlei gewassen en noemt zichzelf ‘Voedselboss’.

Ah, zegt een vrouw met een geel vest en een rode bril. ‘Maar als er geen zuurstof bij kan, komen er dan geen bacteriën?’ Dat hangt van de wortel af, antwoordt de voedselboss. ‘Sommige planten hebben een penwortel. Zuring bijvoorbeeld. Die maakt met zijn diepe wortel de bodem weer luchtig.’

De schep gaat de grond in en komt even later weer boven. Vijf hoofden hangen boven de hap grond alsof het tandartsen zijn die nauwgezet een gebit inspecteren. ‘Niet heel dicht, twee kleine worteltjes’, oordeelt een van de cursisten. ‘Je kunt het kneden’, voegt een ander toe, nadat ze een mespuntje tussen haar vingers heeft verkruimeld. Een piepklein oranjegeel wormpje laat even zijn kopje zien. Hond Bo, die achter de groepjes aanhobbelt, laat zich vallen en rolt op zijn rug over de grond.

Het is een wonderlijk bont gezelschap: op sneakers, sandalen, crocs, in korte broek of in een jurk. Een dame in een kort spijkerrokje met een grijze bob. In groepjes bekijken ze bramen en brandnetels. Een wilg. En is dit nu een kers? ‘Had ik mijn mobiel maar bij me’, verzucht iemand, ‘dan had ik het kunnen opzoeken.’

Een vrolijke dame met blond haar loopt tussen de groepen door en kijkt links en rechts even wat er allemaal gebeurt. Het is Femmeke Huigens, projectleider van het Drents Voedselbos Loket. Zij heeft een paar uur eerder de theorieles gegeven. Vier dagen duurt de basiscursus, vertelt zij. ‘En die zit altijd stampensvol.’

Het Loket is het kenniscentrum van de Vereniging Drentse Voedselbossen, het brein achter de trainingen. Maar, haast Huigens zich te zeggen, dat betekent niet dat niet-Drenten niet mogen meedoen, hoor. ‘Iedereen is welkom.’
Stampensvol dus: voedselbossen zijn populair. Tweederde van de deelnemers bestaat uit particulieren.

Ook bedrijven en andere organisaties, vrijwilligersgroepen bijvoorbeeld, kunnen meedoen – vandaag loopt er ook een groepje zorgboerderijmedewerkers rond. Zij hopen na de cursus zelf een voedselbos te kunnen aanleggen waarbij de cliënten dan weer kunnen helpen. Deze cursus is de tiende basiscursus die de organisatie in twee jaar houdt; daarnaast zijn er nog heel veel verdiepingsworkshops. Een workshop enten, bijvoorbeeld. Een masterclass beplanten – en nog veel meer.

De cursussen hebben drie uitgangspunten, legt Huigens uit. ‘Het plantmateriaal moet goed zijn, alleen zo krijg je een levensvatbaar voedselbos. De tweede pijler is goede kennis – daarom organiseren we deze cursus en workshops, maar ook lezingen en excursies. En ten slotte vinden we het belangrijk om dingen samen te doen, daarom stimuleren we onze leden bij elkaar te gaan kijken, om elkaar te helpen en te inspireren.’

Intussen hebben de groepjes zich weer samengevoegd. Langs een grootvruchtige meidoorn (waar je jam van kunt maken) en een nashi-peer (een peer die eruitziet als een appel) stapt de klas achter de voedselboss aan naar een niet al te dicht stukje bos. Als iedereen een plekje heeft gevonden rondom een vlierboom klopt hij op de bast, kijkt omhoog, de leerlingen volgen zijn blik. ‘Omdat deze veel dode takken heeft, begint hij pas bovenin met blad vormen. Deze boom heeft er dus veel belang bij om zo snel mogelijk de hoogte in te gaan.’

Er wordt instemmend geknikt, er worden aantekeningen gemaakt. ‘Als je een lichter bos ontwikkelt in een bestaand bos, is het heel goed om niet alles in één keer te kappen. Je gaat op een gegeven moment aan planten en struiken en bomen zien wanneer ze behoefte hebben aan extra licht. En dat geldt nu dus onder meer voor deze vlier.’ De buurboom, een hazelaar, kan ook wel wat extra licht gebruiken, vertelt hij. ‘Dit zou het moment zijn om de planten om hem heen weg te halen. Maar je kunt ook de onderste takken afzagen.’

In een voedselbos kunnen, behalve de te verwachten noten- en fruitbomen, ook eetbare lijsterbessen staan. Of hosta, bamboe, of bepaalde typen varens. Bessen, frambozen en meerjarige groenten dragen al vrucht in het eerste jaar na aanplant. Fruitbomen hebben daar vijf tot zeven jaar voor nodig en noten vijf tot tien.

Tweederde van de cursisten bestaat uit particulieren, zegt Huigens. Zo ook Imke Zuiderveld. Zij volgt momenteel een opleiding tot ecologisch tuinontwerper, vertelt ze. De cursus in Beilen is daar een aanvulling op. ‘Ik heb zelf geen plek voor een voedselbos, maar help graag mensen die die ruimte wél hebben met het ontwerp van hun tuin, liefst park-achtig, met eetbare planten die ook sierwaarde hebben en sierplanten waar je ook van kunt eten. Mooie bomen en struiken die ook eetbare vruchten geven.’

Het mooie van ecologisch ontwerpen, zegt ze, is dat je alleen de voorwaarden schept, waarna de natuur zelf haar gang gaat. ‘Sommige planten kun je eten, maar er zijn ook planten die voedingsstoffen leveren voor andere planten of bomen.’

Behalve particulieren, bedrijven en andere organisaties ondersteunt het loket ook overheden. De provincie Drenthe gaf de Vereniging Drentse Voedselbossen 40.000 euro. In de in 2022 vastgestelde Bomen- en Bossenstrategie heeft de provincie zich verplicht bestaande bossen te verbeteren en meer bossen aan te leggen – er moet voor 2030 zo’n 3700 hectare bij komen. De voedselbossen kunnen hierbij helpen.

Ook vindt de provincie de sociale component belangrijk: met een groep een voedselbos aanleggen en onderhouden verbindt. Ook wil ze mensen stimuleren zich bewuster te worden van biodiversiteit. De vereniging is in 2022 opgericht en heeft nu 321 leden, volgens Femmeke Huigens de snelst groeiende vereniging van Noord-Nederland.

Bij de allereerste cursus was er plek voor acht cursisten. Huigens: ‘Maar weet je hoeveel zich aanmeldden? Tachtig! We hebben steeds wachtlijsten. En alleen in Drenthe worden nu al meer dan tweehonderd voedselbossen aangelegd.’

Huigens snapt wel dat de cursussen populair zijn. Twee grote maatschappelijke behoeften komen hier samen, legt ze uit: de behoefte aan gezonde voeding én die om iets te doen voor een betere wereld. ‘We krijgen ook heel veel aanvragen vanuit buurten en wijken, burgerinitiatieven om met de buurt een voedselbos aan te leggen. Dat is mooi om te zien.’

Behalve leuk, gezond en verbindend zijn voedselbossen ook nuttig. De wereld staat voor grote maatschappelijke opgaven van klimaatadaptatie, stikstof, landbouw en natuurontwikkeling. Gewone landbouw, zegt Huigens, put de bodem uit, maar regeneratieve landbouw maakt en houdt de grond gezond. ‘Als we nu allemaal aan regeneratieve landbouw gaan doen, is over tien jaar het klimaatprobleem opgelost.’