‘Alleen op afgelegen plekken kun je het gefluister van het universum horen’

‘Een accidental astronomer’, noemt ze zichzelf, een ongeplande astronoom; ze studeerde af in theater en film. Glimlachend: ‘Ik wilde de nieuwe Cate Blanchett worden. Maar door een summer school in mijn geboorteland Australië raakte ik ook geïnteresseerd in de wetenschap. Mijn moeder vreesde dat ik als actrice geen droog brood zou verdienen, en waarschijnlijk had ze gelijk.’

Om haar tevreden te stellen, deed Jessica Dempsey er ‘gewoon’ een tweede opleiding bij. En een derde. Astronomie en natuurkunde.

Het ongeplande plan B bleek Dempsey (45) te passen als een handschoen. Na haar afstuderen deed ze vier jaar lang onderzoek op Antarctica. Hawaï volgde – daar maakte ze deel uit van het team dat in 2019 voor de eerste keer een zwart gat wist te foto­graferen. Het mocht nog niet, maar stiekem liet ze die foto zien aan ‘oom’ Larry Kimaru, een professor die ijvert voor het behoud van de Hawaïaanse taal.

‘Oom’, vroeg ze, ‘hoe moeten we deze noemen?’ ‘Ik legde hem uit wat we zagen: gas en stof dat naar binnen wordt getrokken en met enorme snelheid rond een reusachtig gat rondwervelt. Hij knipperde een keer met zijn ogen, keek ernaar en zei: ‘Powehi’.

Kippenvel kreeg ze, overal. Powehi, wat zoiets betekent als ‘verfraaide donkere bron van oneindige schepping’, komt uit de Kumulipo. ‘Dat is het Hawaïaanse scheppingsverhaal dat al honderden generaties wordt doorgegeven.’ Ze zegt: ‘Als je wetenschappelijke ontdekkingen een naam geeft in de inheemse taal, kan dat zorgen voor meer verbinding tussen wetenschap en maatschappij. Op veel plaatsen ontbreekt die connectie helaas.’

Ze was op Hawaï toen de pandemie uitbrak. ‘Toerisme en de bevoorrading stopten. Binnen no time waren veel Hawaïanen werkloos. Daar sta je dan met je dure telescopen, terwijl mensen verhongeren. En tegelijkertijd zagen boeren hun gewassen wegrotten omdat de hotels ze niet meer afnamen.’

Als wetenschappers, zegt ze, verblijven ze lang op één plek. Ze vindt het belangrijk iets terug te doen; niet alleen halen, maar ook iets brengen. Dempsey en haar team richtten daarom een voedselbank op, het eten kochten ze tegen kostprijs van de boeren.

In een eerder interview noemde ze Drenthe net zo spannend als Hawaï en de Zuidpool. Dat roept toch vragen op. Ze lacht. ‘Al die plekken zijn afgelegen. Dat heb je nodig voor sterrenkunde. Alleen waar het stil is, kun je het gefluister van het universum horen.’ En dat is niet de enige overeenkomst. ‘Hier in Drenthe zie ik een soortgelijke microkosmos met soortgelijke uitdagingen. Ook hier is intergenerationele armoede.’

Toen zij en haar team op Hawaï werkten, vertelden Hawaïanen hun dat ze zichzelf niet vertegenwoordigd zagen bij de sterrenwacht, al helemaal niet in leidinggevende functies of als expert. ‘Ook hier in Drenthe vraag ik me af: waar zijn alle lokale mensen die hier zouden kunnen werken?’

‘Ook hier bij ASTRON zouden we moeten streven naar meer wetenschappers en technici uit de buurt. Waarom maken we van astronomie geen lokale specialiteit? Dat kinderen – met name uit onze eigen regio – van jongs af aan astronomie en robotica leren, dat we het omarmen als iets wat specifiek is voor hier?’

Want radioastronomie ís bijzonder en leverde de wereld veel op. ‘Wifi, bijvoorbeeld. En gps. Zonder Einstein hadden we geen TomTom. En we zijn nog lang niet klaar.’ De rol van Nederland en Drenthe is immens. Logisch ook, zegt ze: het is de enige astronomie die je kunt bedrijven op een vlak land met veel wolken.

Behalve Drenten in topfuncties krijgen, heeft Dempsey nóg een missie. Om meer meisjes en vrouwen enthousiast te krijgen voor technologie en wetenschap. Een ICT-docent aan het hbo in Leeuwarden vroeg Dempsey eens of ze haar vrouwelijke studenten naar Dwingeloo mocht sturen. ‘Ik zei: geweldig, maar we hebben geen ruimte voor veel mensen tegelijk. Maar wat bleek? Van de vierhonderd studenten waren er maar tien vrouw. Tien!’

Nu ze het Nederlandse onderwijssysteem kent, weet ze ook waarom. ‘Kinderen moeten keuzes maken als ze veertien zijn! Dat is de slechtst mogelijke leeftijd. Juist in die vroege tienerjaren zijn kinderen heel gevoelig voor peer pressure.’

‘Ook hebben ze tegen die tijd het hele ‘meisjes-kunnen-geen-wiskunde-ding’ allang geïnternaliseerd. Op die leeftijd is het heel onwaarschijnlijk dat ze iets kiezen waarvan hun altijd is gezegd dat het moeilijk is, of totaal anders dan wat hun vrienden doen.’

Daar komt bij, zegt ze, dat het systeem star is. ‘Als Australië niet de flexibiliteit had geboden om meerdere opleidingen te volgen, was ik geen astronoom geworden.’ Ze is erg enthousiast over Alyx, een noordelijk netwerk van vrouwelijke ondernemers, dat hoogopgeleide vrouwen met verschillende achtergronden de kans geeft zich om te scholen in technologie en software. Ze krijgen een opleiding en worden tegelijkertijd bij bedrijven in het noorden geplaatst.

‘Deze vrouwen zijn heel waardevol. Maar het is van de zotte dat je ze eerst op hun veertiende laat afhaken om ze er later weer bij te halen. Die kloof daartussen, dáár moet iets gebeuren.’

Zelf heeft Dempsey veel gehad aan mentoren die iets in haar zagen. ‘Mensen hebben rolmodellen nodig, zodat ze kunnen denken: dat kan ik ook.’ Ze hoopt zelf zo iemand te zijn voor de Jessica Dempseys van de toekomst. ‘Niet door te praten, maar door te doen. Sinds 1 september heeft ASTRON als eerste Nederlandse onderzoeksinstituut een managementteam dat alleen uit vrouwen bestaat.’

De kast in haar kantoor bij ASTRON staat vol ruimteparafernalia. Een legoraket, een Yoda-poppetje. Maar ook prototypes. Ze pakt er eentje. ‘Dit is een chip die je op een circuit neerzet en die je meteen vertelt wat het laagst mogelijke energieniveau is, dus een superefficiënte powersaving modus.’ Ze glimlacht. ‘Onze ontwerpers hebben ervoor gekozen dit open source te maken, een geschenk voor de wereld, zonder winstoogmerk. Daarom vind ik het zo fijn hier, met hen, te werken.’