‘Onze vrijheid bewaken is een rol van ons allemaal’

Buiten de loods waarin het oorlogsmuseum van Medemblik is gehuisvest, hoor je al kinderstemmen, en eenmaal binnen, in de gezellige ontvangstruimte, waan je je terug in de tijd. ‘We noemen deze ruimte de Bevrijdingszaal’, begint directeur Lars Rustenburg (30). ‘We voeren het thema oorlog hier in alles door.’

Dat was mij inderdaad al opgevallen, want toen ik het museum belde, kreeg ik een menu met een polygoonstem en nadat ik even in de wacht had gestaan, kreeg ik: ‘houdt u vol, de hulptroepen zijn onderweg’, te horen.

‘Dat is inderdaad één van de manieren waarop wij ons thema onder de aandacht brengen’, vervolgt Rustenburg. ‘Zo zie je hier rekwisieten uit de Tweede Wereldoorlog, tappen we bevrijdingsbier uit een jerrycan, hebben we meubels en servies uit de jaren 40 en bestaat ons broodtafelbuffet uit eenvoudige, maar lekkere broodjes. Tachtig jaar geleden verkocht de bakker tenslotte nog geen notenbroodjes. Maar we gaan niet zo ver dat we tulpenbollen serveren, hoor.’

Wat sinds 2022 een museum is, begon in 2017 als Educatief WOII Centrum, opgericht door de ouders van Lars, Robin en Sietske Rustenburg. ‘Vroeger werkte mijn vader, die in de groente en fruit zat, zeven dagen per week. Zelfs op zondag sneed hij het vlees niet. Omdat mijn moeder een toekomst samen anders voor zich zag, vertelde ze hem dat hij rond zijn vijftigste moest stoppen met werken zodat zij samen iets goeds zouden kunnen doen voor de maatschappij.’

Lang verhaal kort, de interesse van Lars’ vader ging uit naar de Tweede Wereldoorlog. Hij wilde vroeger marinier worden, maar werd afgekeurd wegens een hernia. Hij had een legerjeep en een legertruck op de kop getikt die hij aan het opknappen was.

Zijn moeders wens was iets te kunnen betekenen voor kinderen. ‘Zo kwamen ze op een Educatief WOII Centrum’, vervolgt Lars Rustenburg, ‘waarmee ze twee vliegen in één klap sloegen. Én mijn moeder zag mijn vader vaker én ze konden iets maatschappelijks doen dat bij hen paste.’

Het idee was een dorpje in jaren 40-stijl te creëren. Lars’ ouders wisten dondersgoed, met hun eigen vier kinderen als referentiekader, dat je tien- tot twaalfjarigen niet geboeid kunt houden met een saaie rondleiding en informatiebordjes. Dus bedachten ze een belevingstour die de naam Keuzes in Almersdorp kreeg.

In dit dorpje is een café, een huis met een onderduikplek, een ouderwets klaslokaal, een dorpsplein met hinkelbaan, een drukkerij waar propaganda en valse persoonsbewijzen worden gedrukt en een kruidenier waar Sietske, de moeder van Lars, achter de toonbank staat.

‘Leerlingen leveren hier distributiebonnen in waar ze enkele producten – want in de oorlog waren goederen schaars – mee kunnen kopen. Door codes te kraken, te puzzelen, opdrachten te maken en met een knijpkat door de sluipruimte te kruipen, komen ze steeds een locatie verder. Het doel van deze tour is kinderen te laten nadenken over keuzes aan de hand van situaties uit de Tweede Wereldoorlog en dat ze gaan inzien wat de gevolgen zijn van die keuzes’, vertelt Sietske Rustenburg.

‘Natuurlijk hopen wij dat leerlingen na hun bezoek beseffen dat óók zij keuzes kunnen maken die de vrijheid, saamhorigheid en gelijkheid ten goede komen’, vult Lars aan. ‘De oudste persoon die hier door de sluipruimte kroop, was 94.’

Dat het Educatief WOII Centrum in 2022 officieel een museum werd, is te danken aan de grote belangstelling die er vanaf dag één was. Gezinnen klopten aan, organisaties voor Veteranendagen toonden interesse evenals bedrijven die met hun personeel wilden komen. Ook kregen de Rustenburgers aanvragen vanuit het middelbaar onderwijs. Om iedereen te kunnen verwelkomen, werd het programma bijgeschaafd, bedachten ze groepsarrangementen én werd voor middelbare scholieren de expositie Weg naar Vrijheid ontwikkeld.

‘De doelstelling van deze belevingsexpositie is dezelfde als die van het dorpje: scholieren laten beseffen dat wij allemaal een rol spelen in het bewaken van onze vrijheid. Alleen draait het hier niet om de belevingswereld van burgers, maar van militairen.’

In deze ruimte, die gevuld is met legervoertuigen, noodbruggen en een treinwagon waarin Joden werden gedeporteerd, gaan scholieren, wederom door middel van het escape room-concept, op missie. ‘We belichten vijf onbekende operaties die wél zeer belangrijk zijn geweest voor onze vrijheid van nu’, gaat Lars verder.

‘Zo is er aandacht voor de Red Ball Express operatie waarbij Amerikanen maandenlang de soldaten aan het Westfront hebben bevoorraad. De reden dat er weinig over deze operatie bekend is, is dat het Afro-Amerikaanse soldaten betrof. Er zaten dus voornamelijk zwarte mannen achter het stuur en daarom schoven de Amerikanen deze zeer succesvolle operatie liever onder het tapijt. Vreselijk, maar waar.’

Scholieren leren hier dus niet alleen over de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, maar ontdekken ook hoe uitsluiting en het gebrek aan diversiteit destijds een belangrijke rol speelde. De Rustenburgers hopen met deze tour scholieren mee te geven dat zij in hun leven ook verantwoordelijk zijn voor de vrijheid, saamhorigheid en gelijkheid in hun eigen leefomgeving. ‘Dat ze bijvoorbeeld die leerling die altijd als laatste overblijft bij gym juist eens als eerste kiezen.’

Intussen is het druk geworden in de Bevrijdingszaal. Groep acht van basisschool Helmgras uit Castricum wacht op de rondrit met legertrucks die hen in het centrum van Medemblik naar het eerste WOII- monument van Nederland brengt. In één van die trucks, waarin een achteruitkijkspiegel en gordels ontbreken, vertelt de chauffeur, een vrijwilliger, dat hij soms tien ritjes per dag maakt. Met plezier overigens.

Ook de kinderen zijn enthousiast. De één is gek van de legertruck, de ander is stil van het verhaal dat Lars vertelt bij het monument en weer een ander zegt dat het nu pas echt tot haar doordringt hoe heftig die oorlog is geweest.

Terug op de basis staat de volgende klas al te wachten. ‘We hebben jaarlijks zo’n honderdvijftig basisschoolklassen, ruim 15.000 reguliere bezoekers en zo’n 600 groepsarrangementen’, vervolgt Lars. ‘En ons team is gegroeid van acht vrijwilligers, bestaande uit ons gezin plus aanhang, naar ruim honderd. Inmiddels ben ik vrijwilliger af en staat er directeur op mijn visitekaartje. Ook zijn de 225 vierkante meter uitgebreid tot 3.000, zijn we van het gas af en dankzij zonnepanelen en een warmtepomp is het museum energieneutraal.’

Maar dan zijn we er nog niet, want het is de bedoeling dat het pand naast het museum plaatsmaakt voor een nieuw pand van 3.000 vierkante meter, dat ruimte moet bieden aan meer exposities, een museumshop, multifunctionele klaslokalen en een kantine. ‘We hopen dat deze plannen doorgaan en dat we genoeg bedrijven aan ons weten te binden die vanuit maatschappelijk verantwoord ondernemen een steentje willen bijdragen.’

Dit jaar vieren we in Nederland tachtig jaar vrijheid. Het museum besteedt daar aandacht aan middels een expositie over een Joods meisje waar Lars’ moeder drie jaar onderzoek naar heeft gedaan. ‘Mijn moeder doet alle research voor de verhalen die we hier vertellen. De insteek van deze expositie is de impact van oorlog op het leven van dat meisje tot op de dag van vandaag. Dus wat de impact was op haar, op haar kinderen én kleinkinderen. Oftewel: we laten zien hoe oorlog generaties lang doorwerkt.’

De Rustenburgers noemen hun creatie meer dan een museum. Dat komt volgens Lars doordat zij er niet alleen zijn om over de geschiedenis te vertellen. Ze proberen hun bezoekers ook bij te brengen dat vrijheid niet zomaar een gegeven is, maar dat zij daarin zelf een keuze hebben. ‘Ten tweede, als wij mensen een stukje maatschappelijk bewustzijn bij willen brengen, dan is het aan ons om hetzelfde te doen. Daarom werken we samen met allerlei maatschappelijke instanties zoals Buro Halt en Jeugdzorg.’

‘En ten derde bieden we hier niet alleen educatie, maar ook beleving. We organiseren allerlei activiteiten, van lezingen tot peddelwedstrijden, een monumententour en een jaren 40 high tea. Allemaal met het doel de waardevolle lessen uit WOII door te geven aan zoveel mogelijk mensen, want een betere wereld begint altijd bij jezelf’, eindigt Lars.