Spelers met een verstandelijke vrijheid

Voordat alle spelers de kerk in Purmerend binnendruppelen, is er tijd om met Henriette ter Riet, artistiek leider van H’ART Dagtheater, te praten. Toch is het niet Henriette, maar Remko die bij binnenkomst op me af komt lopen. Hij is wat vroeger dan zijn medespelers en vertelt dat hij al achttien jaar bij het gezelschap zit en behalve speler ook de functie heeft van toneelmeester en dus verantwoordelijk is voor de rekwisieten en het openen van de podiumgordijnen. Terwijl we samen op zoek gaan naar Henriette, laat Remko mij alle ruimtes van de in de jaren zeventig gebouwde kerk, het thuis van H’ART Dagtheater, zien. De foyer, de huiskamer, het knutselhok, de kleine zaal, de grote zaal waar voorheen werd gepreekt en de keuken. En in die keuken staat Henriette.

Terwijl wij plaatsnemen in de huiskamer, gaat Remko, nadat hij ons koffie heeft gebracht, terug naar de foyer. ‘Ik werk al ruim 25 jaar met mensen die een verstandelijke beperking hebben’, begint Henriette. ‘Al zeg ik liever mensen met een verstandelijke vrijheid, want ik denk niet in beperkingen, maar in mogelijkheden. Daarbij komt dat je bij deze spelers juist een enorme vrijheid ziet in hun spel.’

Voorheen heette het gezelschap Flexibel, de theatergroep die deel uitmaakte van Cultuurhuis Wherelant in Purmerend, maar sinds vorig jaar is de theatergroep onder de naam H’ART Dagtheater verzelfstandigd. ‘Art verwijst naar kunst, H’art naar de manier waarop wij met elkaar omgaan en we noemen het Dagtheater omdat dagbesteding de lading niet dekt. We zijn net als een muziekschool waar je je hele leven lang kunt blijven leren en waar iedereen in zijn eigen tempo en volgens zijn eigen wensen les krijgt.’

Het gezelschap bestaat uit zo’n dertig spelers, afkomstig uit onder meer Purmerend, Volendam en Alkmaar. Sommigen lopen al vanaf het begin mee, anderen zijn net klaar met het speciaal onderwijs. Drie dagen per week geven vijf vaste docenten en wisselende gastdocenten les in dans, spel en zang. Ook komt theatervormgeving en -filosofie aan bod, gaan ze op werkbezoek en doen ze mee aan projecten in de stad. Zo werken ze samen met alle culturele instellingen in Purmerend.

‘Onze visie is zichtbaar zijn in de maatschappij en gewoon meedoen, dus geven we voorstellingen op diverse locaties. Ook worden we benaderd door professionals. Zo waren we betrokken bij de serie Bennie van Barry Atsma, bij het tv-programma Een Buitengewoon Gesprek waarvoor politici werden geïnterviewd door journalisten met autisme én hebben we meegewerkt aan de musical Stoornis of My Life van Alex Klaassen. En dan werken we ook nog geregeld samen met bekende regisseurs en acteurs zoals Joan Nederlof en Victor Löw. Dat we goede spelers in huis hebben, blijft dus niet onopgemerkt’, lacht Henriette.

Theater maken op hoog niveau is het doel, maar minstens zo belangrijk is dat de spelers zichzelf kunnen ontwikkelen. ‘Doordat ze als speler hun stem moeten laten horen, ervaren ze dat ze ook in het gewone leven hun plek mogen innemen. Maar ze leren ook flexibel te zijn, dingen gaan nu eenmaal vaak anders dan de bedoeling was, én naar elkaar te luisteren. H’ART Dagtheater is een plek waar je gezien, gehoord en geliefd wordt. Een plek waar je een hart hebt voor elkaar.’

Jean Marc ter Riet, Henriettes partner, zakelijk leider en in het dagelijks leven medisch bioloog, steekt zijn hoofd om de deur. Het is tien uur. De spelers zijn binnen en staan te trappelen om te beginnen. In de foyer worden we meer dan hartelijk begroet door de spelers. Bijna iedereen staat op om de verslaggever een hand te geven. En dan wordt er op de gong geslagen, het sein dat de H’ART-dag is begonnen. Henriette vraagt iedereen hoe ze zich voelen. Of ze een smiley up, een smiley down of een neutrale smiley hebben. De smiley ups zijn in de meerderheid, sommige steken zelfs twee duimen op. De enkeling die vertelt zich niet zo happy te voelen, wordt gevraagd wat er nodig is om een smiley up op het gezicht te toveren.

Daarna is het tijd voor de warming-up en mag er worden gedanst. Ook theatermaker Tim Schuitvlot, de speldocent, doet mee. Van de fotograaf en de verslaggever wordt hetzelfde verwacht. Natuurlijk. Geen probleem. Als iedereen is opgewarmd en naar de kleine zaal loopt voor de les, vertelt Tim dat hij na een dag bij H’ART altijd blij naar huis gaat. ‘De spelers zijn zo dankbaar. Dat wat we hier doen, doet er echt toe.’

Dan wordt er op mijn schouders geklopt door speler Francis. Ze vertelt dat ze het zo leuk vindt dat we er zijn, dat ze in Flikken Maastricht heeft gefigureerd, dat ze veel volgers heeft op TikTok én dat ze groot fan is van Daan Schuurmans. ‘En dan is er nog iets’, verontschuldigt ze zich, ‘ik zit niet bij Rabobank. Hopelijk is dat niet erg?’

De les begint. Deze ochtend mogen de spelers oefenen met camera-acteren. Maar voordat het zover is, worden er meditatieve oefeningen gedaan om de concentratie te verbeteren. Geen overbodige luxe, want het is een gezellige, drukke boel. Tim vraagt wie er wel eens auditie heeft gedaan. Vele vingers gaan de lucht in. Vandaag gaan we namelijk allemaal een castingvideo maken, legt hij uit. Om beurten mogen ze zich presenteren voor de camera. De rest is dan opvallend muisstil. Totdat een speler klaar is, dan wordt er luid geapplaudisseerd en gejoeld.

Het is hartverwarmend te merken hoe de spelers onderling met elkaar omgaan, elkaar complimenteren en high fives geven. Ook zie je spelers die in eerste instantie in zichzelf gekeerd waren, opbloeien tijdens de les. Na de castingvideo’s volgt een opname voor een zogenaamde pizzacommercial en wordt er een scène gespeeld uit Assepoester. En dan is het pauze en mag het doek even dicht.

Als de broodtrommels zijn leeggegeten, is het tijd voor H’ART Fullness. ‘De één gaat chillen in de huiskamer of doet een powernap, de ander gaat kleuren of wandelen en soms doen we yoga-oefeningen’, legt Henriette uit, terwijl Remko de scherven van een gevallen kopje bij elkaar veegt. Ook speler Loïs heeft wel iets anders aan haar hoofd dan chillen. Fotograferen is haar hobby, dus vraagt ze de fotograaf het hemd van het lijf.

Henriette lacht. ‘De door mij ontwikkelde spelvorm heet ConActing. Met andere woorden: spelen in verbinding. Met elkaar, met het publiek en met de professionals. Tijdens de lessen en de voorstelling is er ruimte om te improviseren. Reacties uit het publiek of onverwachte situaties die zich voordoen, zijn goud. Ze zorgen er meestal voor dat spelers zich nog meer van hun beste kant laten zien.’

Jeroen Wals, de zangdocent die het middagprogramma op zich neemt, is inmiddels gearriveerd. Hij heeft er zin in. ‘Je geeft deze spelers een cent en je krijgt er een tientje voor terug. Ze zijn oprecht en doen zich nooit anders voor’, vertelt hij. Voor de les begint, neemt Jeroen ons mee naar de grote zaal. Het is namelijk tijd voor De Minuut Van. Elke week mag een speler iets van zichzelf laten zien. Vandaag is het de beurt aan Rosa die én danst én zingt. Dan neemt Prince – niet te verwarren met die andere Prince – plaats achter de piano. Prince liet mij eerder die dag al weten dat hij thuis op zijn keyboard vaak speelt tot hij kramp in zijn vingers krijgt. Ook vertelde hij dat hij moeite heeft om boos te spelen. ‘Mijn gezicht staat altijd vrolijk.’

Jeroen oefent in de les ook voor Theater in de Wandelgangen. In deze voorstelling mogen de spelers zichzelf afzonderlijk van elkaar presenteren aan familie en andere betrokkenen. En dan zit ook deze les erop en wordt de dag afgesloten met het delen van ervaringen. Hoe was hun dag? Alle duimen gaan de lucht in. Geen enkele smiley down meer te bekennen. ‘Kijk, dat is nou waar ik gelukkig van word. Waarom ik dit doe. Dat iedereen met een grote glimlach naar huis gaat’, eindigt Henriette.