‘Kunst is voor iedereen’

Het Hembrugterrein in Zaandam was lange tijd een mysterieus stukje Nederland. De reden? Op het 45 hectare grote militaire oefenterrein was een munitiefabriek gevestigd. Vanaf 1895 werden er een eeuw lang kogels gemaakt, opgeslagen en getest. Te gevaarlijk voor bezoekers, die dan ook vakkundig buiten werden gehouden. In 2000 maakte het ministerie van Defensie bekend het terrein te gaan verlaten. Vandaag de dag is iedereen weer welkom op het Hembrugterrein. Sterker nog: projectontwikkelaars hopen dat ‘Den Hem’ zich komende jaren ontwikkelt tot een bruisende plek om te wonen en werken. 

De eerste stappen daartoe worden inmiddels gezet, zo blijkt als we dit voorjaar over het terrein rijden. Tussen de rijksmonumenten – op het Hembrugterrein zijn er zo’n vijftig te vinden – zijn stukken grond afgezet met hekwerken. Bouwvakkers lopen af en aan en op de achtergrond klinkt het geluid van stalen palen die in de grond worden geslagen. 

Naast al dat (nieuw)bouwgeweld is er ook volop andere bedrijvigheid. Artzaanstad was in 2017 een van de eerste die zich vestigde op het Hembrugterrein. Een oude fabriekshal werd omgeturnd tot het nieuwe onderkomen van de kunstuitleen, die al sinds 1974 bestaat.  

‘Leuk dat jullie er zijn!’, roept directeur Marc Aijtink als we de lichte ontvangstruimte binnenstappen. De vele kunstwerken die in het oog springen, maken direct nieuwsgierig naar wat er allemaal te zien is. Dus we beginnen direct met de rondleiding. ‘Het idee is eigenlijk heel simpel. Alle kunst die je hier ziet, is te leen’, legt Aijtink uit, terwijl we langs kunstwerken in allerlei maten, stijlen en kleuren lopen. ‘Zie je een schilderij dat je mooi vindt, dan neem je het mee tegen een vast bedrag per maand. En als je er na een paar weken, maanden of jaren op bent uitgekeken, breng je het weer terug. Als je wil, kun je dan weer iets nieuws meenemen.’ 

In totaal heeft de kunstuitleen zo’n tienduizend werken in bezit. Sommige leen je al voor twee of drie euro per maand. Maar er zijn ook werken waar je dieper voor in de buidel moet tasten. ‘De leenprijs is 1,5 procent van de verkoopprijs. Dus kost een werk 1.000 euro, kun je hem voor 15 euro per maand lenen. Het kunstwerk kopen kan trouwens ook.

‘Én we hebben een spaarsysteem’, zegt Aijtink, terwijl hij via een gang vol opgeslagen kunst richting de lijstenmakerij wandelt. ‘Dat spaarsysteem houdt in dat je in plaats van 15 euro per maand, 20 euro per maand betaalt. Maar de helft van dat geld spaar je. Na een jaar heb je dan 120 euro kunstbudget. Dat kun je gebruiken voor de aankoop van een kunstwerk of uitgeven in onze designshop. Aijtink wijst naar een ruimte links naast de ingang, waar tassen, kaarten, sieraden en kleine interieurartikelen te vinden zijn. 

Hoewel een kunstuitleen geen nieuw fenomeen is – Artzaanstad vierde onlangs haar vijftigjarig bestaan – past het concept in veel opzichten perfect in de tijdgeest, waar flexibiliteit belangrijker is dan bezit. Deelfietsen, -scooters en -auto’s zijn allang niet meer weg te denken uit het straatbeeld. Ook zijn er apps voor flexibele sportabonnementen en initiatieven waar buurtbewoners gereedschap en witgoed delen. 

‘Toch zit het bij kunst wel iets anders dan bij die hippe deelconcepten’, zegt Aijtink, als we na de rondleiding plaatsnemen aan een tafel naast de expositieruimte. ‘Kunstuitleen heeft een wat stoffig imago. Onterecht natuurlijk, maar het is wel een feit dat er bij veel uitlenen met name ouderen in het klantenbestand staan.’ 

Artzaanstad haalt van alles uit de kast om daar verandering in te brengen. Zo komen er regelmatig basisschoolklassen langs in de kunstuitleen. Aijtink: ‘Voordat ze hier komen, krijgen ze al les over kunst. Om te leren wat begrippen als abstract en figuratief betekenen. Als ze hier zijn, dagen we ze uit om langer naar een kunstwerk te kijken en antwoord te geven op de vraag ‘wat zie je?’ Ook vragen we de leerlingen om uit te leggen waarom ze sommige kunstwerken lelijk vinden en andere juist mooi. Dat zijn geweldige momenten, omdat je door de ogen van kinderen weer anders naar de collectie gaat kijken.’ 

Ook wordt er samengewerkt met middelbare scholen. Zo werd in 2024, ter ere van het vijftigjarig bestaan van de gemeente Zaanstad, het hele gebouw van Artzaanstad ingepakt met doeken. Een knipoog naar Christo, de kunstenaar die wereldberoemd werd met het inpakken van grote monumenten zoals de Rijksdag in Berlijn en de Pont Neuf in Parijs. ‘Leerlingen van Compaen – een vmbo-cultuurprofielschool hier in Zaandam – beschilderden maandenlang vijf meter hoge doeken met de geschiedenis van Zaanstad. Van de Honig-fabriek tot de molens en de kunstuitleen’, vertelt Aijtink.

De samenwerking met lokale scholen zorgt er misschien niet direct voor dat Zaanse jongeren maandelijks kunst komen huren, maar wél dat ze kennismaken met beeldende kunst. En dat is niet vanzelfsprekend. ‘In deze omgeving is veel kunstarmoede’, zegt Aijtink. ‘Veel mensen komen nauwelijks in aanraking met beeldende kunst. En houden daardoor een afstand tot deze vorm van kunst. Het blijft vaag, abstract of ‘iets elitairs’. Terwijl: kunst is voor iedereen. Het kan je leven zo verrijken. Ik zie het daarom als onze maatschappelijke plicht om wat aan die kunstarmoede te doen.’

Ter illustratie van het belang van de confrontatie met kunst geeft de museumdirecteur een voorbeeld uit zijn eigen jeugd. ‘Ik mocht vroeger in mijn kamertje de herrie luisteren die ik wilde. Maar in de woonkamer werd klassieke muziek gedraaid. Dat kon ik toen niet waarderen – ik luisterde destijds veel liever naar Bob Dylan – maar kreeg zo wel mee dat klassieke muziek óók een muzikale kunstvorm is.’ 

Eén bezoekje aan de kunstuitleen kan voor jongeren al verschil maken. ‘Als je ziet hoe ze na één middag over kunstwerken praten of wat ze in een half uur kunnen tekenen. Echt waar, daar valt je bek soms van open.’ 

Toch is er voor het imago van beeldende kunst nog veel winst te behalen, denkt Aijtink. Zowel bij kinderen als bij volwassenen. ‘Bij muziek accepteren we dat er stromingen zijn waar we meer of minder mee hebben, maar dat het nog steeds kunst is, gemaakt door artiesten. Bij boeken geldt dat ook. Welk genre je interessant vindt, heeft niks te maken met waar je vandaan komt. Maar je móet lezen om erachter te komen wat je aanspreekt. Anders blijft het abstract. Toen André Hazes Een beetje verliefd uitbracht, hoorde je niemand zeggen: wat een makkelijke tekst, dat kan mijn kind ook maken. Maar bij schilderijen gebeurt dat wel. Dat vind ik jammer.’

Na het gesprek maken we nog een rondje door de galerie. Op een van de prominente plekken hangt een schilderij van een vrouw met een rode paraplu en hypermoderne gebouwen tegen de achtergrond. ‘Een werk van Barend Houtmuller’, zegt Aijtink. ‘Het lijkt fotografie, maar deze beelden zijn gemaakt met AI.’ De museumdirecteur werpt zelf de meest prangende vraag op: ‘Is het nog kunst als het is gemaakt door de computer?’

Het antwoord laat hij aan de bezoekers. ‘Het is een interessante discussie, die eerder ook is gevoerd over fotografie’, stelt hij. ‘Veel mensen zeiden toen dat fotografie géén kunst was, omdat het gemaakt is met een apparaat, niet met een verfkwast. Nu is het een kunststroming op zich.’ Er verschijnt een glimlach op Aijtinks gezicht. ‘Dat maakt kunst zo leuk. Het is altijd in beweging.’