‘Bij het COC draait het nog steeds om mensenrechten’

Op het overhemd van Freek Broekman (64), voorzitter van het COC Amsterdam, prijkt een bijzondere broche. Grote kans dat de meeste mensen de iconische belijning van het Homomonument op de Prinsengracht er wel in herkennen: de roze driehoek, met die kenmerkende trappen die afdalen richting het water. ‘Mooi hè?’ zegt Broekman. ‘Ontworpen ter ere van het 75-jarig bestaan van het COC, vijf jaar geleden, door een Syrische jongen die pas twee maanden in Nederland was. Na een rondleiding door Amsterdam bleef dit monument hem het meest bij.’

Dit jaar viert het COC, ’s werelds eerste belangenvereniging voor lhbtqia+’ers, zijn  tachtigste verjaardag, maar niet alleen om die reden is 2026 een bijzonder jaar. In april werd al uitgebreid stilgestaan bij het feit dat Nederland vijfentwintig jaar geleden, als eerste land ter wereld, het huwelijk openstelde voor paren van gelijk geslacht. Ook is het dertig jaar geleden dat de eerste botenparade werd georganiseerd. Niet toevallig is Amsterdam aankomende zomer gaststad van WorldPride: een internationale editie van Pride, waarbij extra uitgebreid én feestelijk wordt stilgestaan bij mensenrechten en gelijkheid.

Bert Saan (46) weet precies wanneer het COC voor het eerst voorbij kwam in zijn leven. ‘Ik herinner me nog goed dat Queen-zanger Freddy Mercury in 1991 overleed aan aids. Ik was een jaar of tien, dus het nieuws kreeg je natuurlijk maar beperkt mee, maar het maakte veel indruk: hij was zó bekend. Toen pas kwam er goede uitleg over aids: dat het geen “homoziekte” was, maar dat het doorgegeven werd via sperma en bloed. In de Veilig Vrijen-voorlichtingscampagne van toen was het COC heel actief, met informatieboekjes en flyers.’

‘Ik werkte rond die tijd in het Slotervaartziekenhuis’, vertelt Broekman. ‘Daar lagen veel jonge aidspatiënten. Velen kregen nooit bezoek. Pas als ze waren overleden kwam de familie, die nooit had geaccepteerd dat hun kind homoseksueel was.’ In 2001 overleed Broekmans eigen broer aan hiv-gerelateerde leukemie. ‘Wij hebben toen een enorme juridische strijd moeten voeren om de erfenis naar zijn partner te laten gaan. Je was totaal rechteloos destijds, als stel van hetzelfde geslacht.’

De openstelling van het huwelijk was een enorme stap, zegt Broekman. Toch fietsten hij en zijn man Carel er op een maandagochtend in 2008 ‘vrij nonchalant’ voor naar het gemeentehuis. ‘Iets later kochten we samen een huis in Italië. Die Italiaanse notaris zei: nou, het homohuwelijk bestaat hier niet, maar u bent getrouwd, dus we erkennen het. Toen realiseerde ik me: wow, met één kleine handtekening is alles geborgd. Ik hoor bij de “geluksgeneratie”. Zo zie ik het. Ik ben zes jaar later geboren dan mijn broer en heb daardoor wél kunnen trouwen en openlijk een leven kunnen opbouwen samen.’

Het COC werd in 1946 opgericht – onder de schuilnaam Shakespeare Club – als geheim netwerk waar lhbtqia+’ers in de naoorlogse jaren konden samenkomen. Vanaf 1949 kreeg het de naam ‘Cultuur en Ontspanningscentrum’ (COC), wat minder verborgen moest klinken, maar voldoende neutraal om maatschappelijke en juridische risico’s te beperken. In de jaren daarna nam het COC een steeds zichtbaardere positie in, in het openbaar strijdend voor verandering en emancipatie. In 1973 ontving het officiële, koninklijke erkenning.

De ontmoetingsfunctie veranderde wel door de jaren heen. ‘Internet zorgde ervoor dat mensen elkaar makkelijker konden vinden’, vertelt Broekman. ‘Er kwamen meer lhbtqia+-feesten en horeca, en de witte, welvarende man had het COC minder nodig. Toch is het altijd blijven draaien om mensenrechten. Er zijn nog zoveel mensen voor wie veiligheid en acceptatie helemaal niet vanzelfsprekend zijn, zoals trans personen, asielzoekers en mensen met een beperking.’

‘Er waren mensen die zich in die bredere focus niet konden vinden’, vult Saan aan, die als vrijwilliger actief was bij het COC. ‘Maar het COC is er voor iederéén die geen thuis heeft.’

Om het belang van opkomen voor mensenrechten juist voor nieuwe generaties concreet te maken, wordt ook ingezet op de educatieve rol. Cijfers over de afnemende lhbtqia+-acceptatie onder jongeren onderschrijven dat alleen maar, zegt Broekman. ‘In Amsterdam hebben we vijftig vrijwilligers die middelbare scholen bezoeken.’ 

Saan: ‘Wat uitsluiting doet met een mens, moet je voor jongeren versimpelen, bijvoorbeeld door te vragen: ‘Wie houdt er van voetbal, maar heeft er weleens niet mee mogen doen? En hoe voelde dat?’

Vorig jaar trouwde Saan met zijn partner, na een relatie van meer dan twintig jaar. ‘Het stond nooit echt op onze verlanglijst, maar we hebben de wereld zien veranderen, en dat kan snel gaan, ook in Nederland. We hebben niet meer die koplopersrol van vroeger. Toen we trouwden, voelde het dus ook wel politiek geladen. Zo van: dit is niet alleen mijn partner, maar mijn mán. Een stukje erkenning van rechten die niet vanzelfsprekend zijn.’