Van caféfeest naar festival

Jos Rook stamt uit een carnavalsnest. Van moederskant wel te verstaan, de familie Aelmans. Zijn zoon Wesley heeft ook het Aelmans-gen. Aan de keukentafel somt Rook senior, district-commissaris van de Bond van Carnavalsverenigingen in Limburg (BCL), de carnavalsverdiensten van de familie Aelmans op. ‘Ooms zijn prins én stadsprins geweest. Nichten waren stadsprinses. En neven prins en stadsjeugdprins.

Wesley, refererend aan de bekende vastelaovesschlager van Kartoesj: ‘Det zit bie os in de femilie.’ Vader, wijzend naar zijn zoon: ‘Wesley heb ik in mijn eerste jaar als president uitgeroepen tot prins. Daarvoor was hij stadsjeugdprins. Nee, zelf ben ik geen prins geweest. Wel president, dat is bijna hetzelfde. Dan sta je ook altijd vooraan.’

Er komt een foto tevoorschijn van een jongetje in een prinsenpakje. Het is kleinzoon Mylo (10), ook al besmet met het virus. ‘Dat pakje is al ruim vijftig jaar oud. Gemaakt door een tante. Ik heb het nog gedragen, Wesley ook. Het gaat van generatie op generatie.’

Het carnavalsprogramma is nog altijd als vanouds, met vrijdag de machtsoverdracht, zaterdag de kinderoptocht, maandag de grote optocht en op dinsdag de afsluiting. Dan wordt de ‘brik’ begraven: een steen van 1700, uit het kasteel van Brunssum. Volgend jaar met carnaval komt de ‘brik’ weer tevoorschijn. ‘Voor mij is het het hele jaar carnaval’, vertelt vader. ‘Elke week werken we aan de carnavalswagen, het hele jaar door. Vroeger begon je op vrijdag met het bouwen van een wagen en op maandag was de optocht. Nu kopen we een praalwagen en passen die aan. Daar gaat heel veel tijd in zitten.’

De optocht is door de jaren heen kleiner geworden, maar wel met meer wagens. Wesley, lid van de optochtcommissie: ‘De regels zijn aangescherpt. Bij de optocht hoort tegenwoordig een draaiboek. Zo moet er een 1,20 meter hoge railing rondom de wagens zitten, zodat niemand eraf kan vallen.’

Vader Rook schetst het carnavalsbeeld van jaren geleden. Brunssum telde veel cafés. De mensen trokken van de ene naar de andere kroeg, waar sjpasskapellen muziek maakten. ‘Dat heb ik als kind nog meegemaakt’, vertelt Wesley. ‘In de cafés was het feest. Een feest voor de mensen die elkaar kenden. Dat is nu afstandelijker. Nu overheerst meer het festivalgevoel.’

Zijn vader: ‘Veel cafés gingen dicht. De loopafstand tussen de kroegen die er nog waren, werd te groot. De mensen kwamen niet meer. Er kwam iets anders voor in de plaats.’ Het publiek dromt tegenwoordig samen op grote pleinen. In Venlo hebben ze op zaterdag de Boètegewoeëne Boètezitting, in Brunssum op dinsdag ’t Letste Rundje. Wesley: ‘Vastelaovend is veranderd; onpersoonlijker geworden, maar ik zou niet zonder kunnen. Het is vijf dagen knallen, van vrijdag tot en met dinsdag. Hoe ik dat volhou? ’s Morgens spek met eieren eten, dan kan ik er weer tegenaan.’

Bij vastelaovend horen tradities. Daar mag niet aan getornd worden, benadrukt Jos. Maar het gebeurt wel. De start van het carnavalsseizoen is op 11 november – de elfde van de elfde – en niet een dag eerder, zoals in Heerlen sinds kort gebeurt onder de noemer Aod òp Nuj. ‘Zo was het ook een Limburgse traditie carnaval op de elfde van de elfde ‘in te schieten’ in Maastricht, de hoofdstad. Tegenwoordig gebeurt dat in Roermond, ik kan er niet aan wennen.’

Terugkomend op de festivalisering van het volksfeest: het heeft de schlager veranderd, bespeurt Wesley. Want wie kent nog de vrolijkgevoelige liedjes van schlagerkoning Wiel Knipa uit Heerlen? ‘Het sjoenkele is verdwenen’, zegt hij, doelend op het populaire liedjesfestijn LVK, dat live op televisie komt. ‘Tegenwoordig is het veel meer van ‘boem boem boem’ en heel veel ‘la-la-la’.’

Minder mensen vieren carnaval. Gezinnen gaan tijdens de drie dolle dagen met vakantie. Toch lijkt het tij te keren. Op scholen wordt aandacht besteed aan het volksfeest. Het Kinjer Vastelaovend Leedjesfestival is in het leven geroepen. Delegaties van tientallen carnavalsverenigingen kwamen in november in Geijsteren bijeen voor het jaarlijkse BCL-treffen, ofwel het ‘grootste verbroederingsfeest van het zuiden’. Met op vrijdag een avond voor de jeugd. Wesley, die deel uitmaakt van het bestuur van het jeugd-BCL: ‘Als je dan ziet hoe de tieners zich amuseren, geweldig.’

Carnaval staat bekend als een mannenfeest. De prins is een man. In Brunssum ligt dat een tikkeltje anders. Sinds jaren kent carnavalsverenging de Brikkebekkesch het prinsenpaar, afgewisseld door een prins, prinses of dreigestirn. In 2020 werd zelfs een prinsenfamilie uitgeroepen. Verder roepen drie samenwerkende carnavalsverenigingen om toerbeurt de stadsprins of het stadsprinsenpaar uit. Vader Rook: ‘Het is een trend geworden. De verenigingen zijn daar vrij in.’ Wesley: ‘Wat dat betreft lopen we in Limburg voorop.’